Иртәгә илдә атай көнө билдәләнә, ошо айҡанлы атайҙарыбыҙ тәрбиәһе тураһында һөйләшеп алайыҡ әле…

Нурмөхәмәт хәҙрәт НИҒМӘТУЛЛИН, Башҡортостан мосолмандарының диниә назараты рәйесе, мөфтөй: Бисмиллаһир-рахмәнир-рахим! Яҡшы атай менән әсәйҙең бала хаҡындағы хәстәрлеге һәм тәрбиәһе сабый тыуғанға тиклем үк башлана һәм ғүмер буйы дауам итә. Балаға яҡшы тәрбиә бирә белмәгән атай-әсәй ҡиәмәт көнөндә Раббыһы алдында яуап тотасаҡ, тиелә хәҙистә. Шуның өсөн дә һәр бер атай-әсәй үҙенең балаһына күркәм тәрбиә бирергә, үҙҙәре лә тәрбиәһеҙлектән алыҫ йөрөргә тейеш, тип өйрәтә динебеҙ. Ғаиләлә генә түгел, ғөмүмән, йәшәйешебеҙҙә әсәйҙәрҙең дәрәжәһе шул тиклем оло, уларҙы изгелекләүҙәр шул ҡәҙәре юғары. Юҡҡа ғынамы ни, “Ожмах – әсәйҙәрҙең аяҡ аҫтында” тип тә әйтә хәҙис. Шул уҡ ваҡытта быны һис кенә лә атайҙың ролен баһалап еткермәү тип аңларға ярамай. Бала – әсәйгә лә, атайға ла Аллаһ тарафынан бүләк, аманат итеп бирелә, шуға ла сабый ғүмере һәм уның киләсәкке яҙмышы өсөн атай-әсәйҙең яуаплылыҡ дәрәжәһе лә берҙәй уртаҡ. Атай – ғаиләлә төп терәк, таяныс, уға бик ҙур бурыстар йөкмәтелә. Уның иңенә ғаиләһен ашатып-эсереү, кейендереү генә түгел, балаларына лайыҡлы тәрбиә биреү ҙә йөкмәтелгән.”Бер ата ла үҙ балаһына күркәм холоҡтан да яҡшыраҡ нәмә бирә алмаҫ”,- тиелә хәҙистәрҙең береһендә. Күңелемдә иман нуры уятып, яҙмышымды дини мөхиткә бағышлауым менән мин дә атайыма – Мәғәфүр Әбделғәни улына бурыслымын. Ул бик иманлы, дини кеше ине. Уның биргән иман һабаҡтары, Бәйғәмбәребеҙ ғәләйһис сәләмдең ғүмер өлгөһө, мосолман мөхите һәм, ғөмүмән, дөйөм кешелек донъяһы ҡиммәттәре хаҡындағы әңгәмәләре ағайым менән икебеҙҙең дә бәләкәйҙән үк күңелебеҙҙе яуланы һәм тормош рәүешебеҙгә әүерелде. Ә атайыбыҙ үҙе тәүге һабаҡтарҙы заманында Троицкиҙағы “Рәсүлиә” мәҙрәсәһендә уҡып ҡайтҡан данлыҡлы имам Мөжәүир хәҙрәт Сиражетдиновтан ала. Атайым Темәстә педучилище, Ырымбурҙа педтехникум тамамлап, балалар уҡыта. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, үҙе теләп, яуға китә. Башҡорт кавалерия дивизияһы сафтарында дошманға ҡаршы үлемесле яуҙарҙың береһендә ҡаты яраланып, госпиталгә эләгә. Снаряд ярсыҡтарын ғүмер буйы тәнендә йөрөтөргә тура килһә лә, беҙҙе уҡытып, аяҡҡа баҫтырыу, әҙәм итеүгә бөтөн көсөн һалды. Хеҙмәткә өйрәтеүсе лә ул булды. Заманында атайым менән бергәләп, сыбыртҡы һөйрәп, көтөү көтөргә лә тура килде миңә. Әйтеүемсә, атайым беҙҙең рухи донъябыҙ бөтөнлөгөн дә ҡайғыртты. Әлегеләй хәтеремдә, беҙҙе ул ғәйет көндәрендә Сибайҙан үҙенең һәм бөйөк Мөжәүир хәҙрәтебеҙҙең тыуған ауылы Манһырға алып йөрөй торғайны. Мөжәүир хәҙрәт ҡатнашлығындағы сараларҙа йөрөп, беҙ ошо дини мөхиттән сикһеҙ тәьҫораттар менән ҡайта инек. Совет армияһы сафына хеҙмәткә китер алдынан да атайым мине Манһырға Мөжәүир олатайға алып барҙы. Шулай итеп, уның фатихаһын алып сыҡтым сәфәргә. Ғөмүмән, сабый саҡтан да, егет ҡорона инеп, армияла йөрөгәндә лә, унан аҙаҡ Бохарала, Ташкентта, Сүриәлә Ислам дине буйынса уҡыу йорттарында һабаҡтар алғанда ла һәм бөтә ғүмерем буйы атайым тәрбиәһен, Мөжәүир хәҙрәттең рухи мөхитен һәм тәьҫирен тойоп, улар фатихаһы менән йәшәйем һәм эшләйем, әлхәмдулиллаһ!

Динис ЮЛБИРҘИН, Бөрйән районы Яңы Мөсәт ауылы: Ауылыбыҙҙа урта мәктәп бөтөрөлөп, туғыҙ класс ҡына ҡалдырылыу сәбәпле, мин Иҫке Собханғолда уҡып йөрөйөм, быйыл унынсыны тамамланым. Спорт менән шөғөлләнәм: бик йыш волейбол, теннис уйнайбыҙ. Айырыуса уҡ атыу оҡшай миңә. Был төр спорт менән ҡыҙыҡһыныуымда туранан-тура атайымдың йоғонтоһо ҙур. Атаһынан күргән – уҡ юнған, тигәндәй, мин бәләкәй генә саҡтан уҡ атайым – Салауат Хәкимйән улының уҡ юнғанын, төрлө араларға тоҫҡап атып, күнекмәләр үткәргәнен күреп-күҙәтеп үҫтем. Аҙаҡ үҙем дә ылығып киттем был спорт төрөнә. Атайым төп эшенән буш ваҡыттарында (ул район электр бәйләнеше узелында – водитель) үҙе традицион уҡ атыу буйынса бик күптән шөғөлләнә. Ауыл, район һабантуйҙарында даими ҡатнашып, бер туған ағаһы Сынбулат олатай менән гел призлы урындарҙы икәү-ара бүлешәләр. Уҡсыларҙың республика ярыштарында ла беҙ бергәләп ҡатнашабыҙ һәм һынатмаҫҡа тырышабыҙ. Әйтеүемсә, ян һәм уҡтарҙы үҙебеҙ эшләп алабыҙ, был йәһәттән дә мин атайымдан оҫталыҡ серҙәренә өйрәнәм. Уҡ-һаҙаҡ, ат кеүек үк, башҡорт ир-егетенең айырылмаҫ юлдашы, яуҙашы булған. Был яу ҡоралы ғына ла түгел, уның менән башҡорт һунар иткән, ғаиләһен аҫыраған. Уҡ-һаҙаҡ миндә башҡорт халҡының боронғо тарихы менән тәрәнерәк ҡыҙыҡһыныу теләге уятты. Өсөнсөнән, уҡ атыу, әйтеүемсә, спорт төрө лә. Ул кешелә мәргәнлек, таҫыллыҡ кеүек сифаттар тәрбиәләй, иғтибарҙы тупларға ярҙам итә. Былар уҡ атып ҡына тик йөрөй икән, тип уйламағыҙ, атайым ялҡауҙарҙы бер ҙә яратмай, шуға ла ул беҙҙең – балаларының (ғаиләбеҙҙә минән башҡа ағайым менән апайым һәм ике ҡустым бар) йорт-хужалыҡ эштәрендә әсәйем менән икеһенә ярҙамлашып йүгереп йөрөүебеҙҙе талап итә. Һуҙылыбыраҡ, иренеп кенә тотонһаң, атайҙан эләгеүе лә бар, шуға күрә, мин әйткәнде лә көтөп тормайым, үҙем белеп эшләйем. Ҡурҡҡандан да түгел, ә атай менән әсәйҙең күңелдәрен рәнйетмәҫ өсөн. Бына тиҙҙән бесән мәле етә. Элек ҡул көсө менән эшләп ала инек, хәҙер уны күбеһенсә техника башҡара. Атай менән бесәнде косилка машинаһы ярҙамында сабабыҙ ҙа, йыябыҙ ҙа. Уҡыуҙы ла тырыштырырға тура килә, юғиһә, атай был яҡтан да һөйрәлгәнде ене һөймәй, тикшереп кенә тора. Тырышып уҡыуҙың улар өсөн генә түгел, иң тәүҙә үҙем өсөн кәрәклеген бик яҡшы аңлайым һәм шуға ла атайым менән әсәйемде борсолдорғом килмәй.

Фәрзәнә АҠБУЛАТОВА, яҙыусы, Ш. Бабич исемендәге дәүләт премияһы лауреаты, Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары хеҙмәткәре: Әсәй йөрәге менән яратһа, атай аҡылы менән ярата, тигән әйтемгә тартым фекерҙе ишеткәнем бар һәм был бик тапҡыр, дөрөҫ әйтелгән, тип уйлайым. Психологтар шундай ҡыҙыҡлы күҙәтеүҙәр ҙә килтерә: әсә кеше, мәҫәлән, сабыйын ҡулына алғанда, ун тапҡырҙың туғыҙында уны ҡулдарында гел бер төрлө генә хәлдә генә тотоп ғәҙәтләнһә, атай кеше, киреһенсә, ун осраҡтың туғыҙында баланы төрлөсә хәлдә, ҡайһы саҡ хатта баштүбән килеш тоторға ла, һикертергә, һауаға сөйөргә лә ҡурҡмаясаҡ. Ябай ғына күренеш тойолһа ла, атайҙың ошо ғәҙәте баланы бәләкәйҙән тормоштоң үҙгәреп тороусан шарттарына әҙерлеклеген, төрлө хәлдәргә яраҡлаша алыу һәләттәрен үҫтерә икән. Бынан сығып, шуны әйтергә була: атайҙар бала шәхесен үҫтереүгә күберәк һәм киңерәк иркенлек, үҙаллылыҡ бирә һәм бының менән унда ҡыйыулыҡ сифаттары тәрбиәләй. Атай йоғонтоһо баланың үҙ-үҙенә ышаныс тойғоһон нығытырға ярҙам итә, ти психологтар. Ә бит тормошта был, ысынлап та, тап шулай. Ҡартатайым репрессияға эләккәс, ғаилә өсөн яуаплылыҡ атайым Фәтих Далха улы иңенә бик иртә ята. Шул арҡала унда бәләкәйҙән үҙаллылыҡ, яуаплылыҡ тойғоһо көслө үҫешә. Атайым мәктәптә химиянан уҡытһа ла бар булмышы менән тарихсы ине. Әҙәбиәтте яратты. Өйгә ҡосаҡ-ҡосаҡ гәзит-журнал яҙҙырып алып уҡый ине. Беҙ ҙә шуға бәләкәйҙән баҫма һүҙгә, белемгә, китап һәм матбуғат баҫмаларына айырым бер ҡыҙыҡһыныу, ихтирам тойғоһо менән үҫтек. Минең тәүге әҙәби әҫәрҙәремде уҡып, фатихаһын биреүсе тап атайым булды. Улай ғына ла түгел, һәр ваҡыт кәңәштәрен биреп, яңынан-яңы темалар ҙа тәҡдим итә торғайны атайым. Аң-белем даирәһе бик киң ине уның, ауыл мөхитендә уның менән тиң кимәлдә әңгәмә алып бара алыусы ла булмағандыр, моғайын, тимен хәҙер. Сөнки ауылға берәй уҡымышлы кеше: тарихсымы, яҙыусымы килеп төшһә, һөйләшеп, фекерләшеп туя алмайҙар ине. Бик күп тарихи мәғлүмәттәр менән хәбәрҙар булды, эҙләнде, уҡыны ғүмер буйы. Заманында 1921 йылда “Вокруг света” журналында баҫылып сыҡҡан “Комбриг Мортазин” тигән мәҡәләне (авторы генерал Лизюков) табып алыусы ла ул булды бит. Артабан уҡыһа, ғилми дәрәжәләргә эйә профессиональ тарихсы булыр ине мотлаҡ, тик ата-бабалары ерен ташлап киткеһе килмәне, туғандарымды ла ситкә ебәрмәне. Районда ҙур абруй менән файҙаланды атайым, кеселекле, сабыр, ғәҙел булды. Икенсенән, ана шул энциклопедик белемгә эйә булыуы, тәрән фекерләү ҡеүәһе менән дә уҡыусылары, райондаш һәм ауылдаштары ихтирамын ҡаҙанды. Әле булһа яҡташтарымдың, хатта рус милләтле ерҙәштәрҙең дә атайымды юҡһынып һағышланыуҙарын йыш ишетергә тура килә. Шуныһы ғына бер аҙ йыуаныс бирә күңелгә: әсәйем менән атайым үҙҙәренең гүзәл сифаттары йоғонтоһонда матур тәрбиә биреп, бөтәбеҙгә лә был тормошта үҙ урыныбыҙҙы табырға һәм тәғәйенләнешебеҙҙе аңлап йәшәргә ярҙам итте.

Фәүзиә МӨХӘМӘТШИНА яҙып алды.

 

Опубликовано в Әйт, тиһәгеҙ... | Оставить комментарий

“Өфөлә йәшәһәм, бәхетле булыр инем”, тип хыялландыңмы? Өфөлә йәшәүең менән бәхетлеһеңме?

Асҡар НАГАЕВ, Өфө дәүләт сәнғәт институты студенты, “Өфөнән, һөйөү менән!” фильмында төп ролде башҡарыусы: Дөрөҫөн әйткәндә, мин үҙем Өфөлә тыуһам да, өс йәшемдән алып тыуған ҡаламды күреү, унда ҡайтыу хыялы менән йәшәнем, сөнки ғаиләбеҙ менән баш ҡаланан Норильскиға күсеп киткәндә миңә өс кенә йәш ине. Мин ул ваҡыттарҙы әҙерәк иҫләйем: Өфө урамдарындағы телефон будкалары күҙ алдымда тора, ә ҡала нисектер бәләкәйерәк тә, күңелһеҙерәк тә һымаҡ ине. Ун биш йылдан ашыу ваҡыттан һуң  тыуған ҡалама әйләнеп ҡайттым бына. Тик уны хәҙер танырлыҡ та түгел! Мегаполистарҙан һис тә ҡалышмай: күккә ашҡан күп ҡатлы офис  биналары, торлаҡ йорттар ҡалҡып сыҡҡан. Баш ҡалабыҙ яҡты, йәшеллеккә, сәскәләргә күмелгән, урамдар киң, иркен. Ә таҙалығы, ҡала кешеләренең яғымлығы яғынан мин Өфөнө үҙем йәшәп киткән Норильск менән бер ҙә сағыштыра алмаҫ инем. Етмәһә, минең кеүек велосипедта йөрөргә яратыусылар өсөн айырым юл бүленгән.  Ҡыҫҡаһы, дуҫтарың менән осрашып, һөйләшеп ултырыр, ял итер урындар бик күп. Быларҙың күбеһен мин фильм төшөргәндә лә күрҙем. Хәҙер Өфөнөң үҙәк урамдарының береһендә йәшәгәс, көн дә һоҡланам  ҡалабыҙ матурлығы менән. Өфөгә ҡайтыуым менән бик бәхетлемен. Бында ҡайтыуымдың  төп маҡсаты – уҡыу. Белем алып, актер һөнәре серҙәренә төшөнөү. Әйткәндәй, талантлы режиссер  Айнур Асҡаровтың  “Өфөнән, һөйөү менән!” фильмында ҡатнашыу минең өсөн бик ҙур бәхет, тормошомдоң уңышлы бер ваҡиғаһы  булды. Фильм геройы Урал да бит Өфөнө бик ярата, ошонда ҡалғыһы, үҙенә рухташ дуҫтар тапҡыһы, кешеләргә файҙа килтереп, мәғәнәле тормош менән йәшәгеһе килә. Шул хыялы хаҡына ул хатта яратҡан өләсәһенең теләгенә ҡаршы килеүҙән дә ҡурҡып тормай. Эйе, Аллаһ бирһә, яҡшы итеп уҡыуҙы тамамлағас, мин дә баш ҡаламда ҡалырға, ошонда эшләргә теләр инем, әгәр эш урыны булһа. Әлегә – баш ҡалабыҙҙа һәм, ғөмүмән, Башҡортостанда  йәшәүсе бөтөн яҡташтарыма  уңышлы көндәр, тормоштарында шатлыҡ-ҡыуаныстар  теләйем. Бөтәгеҙгә лә ҡайнар сәләмдәр һәм һөйөү менән – Өфөнән  мин булырмын!

Зөһрә ҠОТЛОГИЛДИНА, шағирә, журналист: Минең өсөн Өфө тыуған ҡалам кеүек. Беренсенән, ошонда килеп төйәкләнеүемә  ярты быуат самаһы (47 йыл!) ваҡыт үтеп тә киткән. Икенсенән, тыуып-үҫкән еремдә күҙ төбәп кенә ҡайтып төшөрлөк ата йорто булмағас, ошо йорт йылыһын ғүмер буйы баш ҡалам алыштырҙы, тиһәң дә булалыр. Бында мине республикабыҙҙың иң ҙур уҡыу йортонда белем алыу, абруйлы, билдәле яҙыусыларыбыҙҙы күреү, гөрләп торған студент тормошонда ҡайнау  хыялы һәм, иң мөһиме – баш ҡаланың ижад тормошона ҡушылып китеү теләге әйҙәне. Бәхетлемен: хыялдарым тормошҡа ашты. Университеттың “Шоңҡар” әҙәби түңәрәгендә сынығыу алып, ҙур-ҙур яҙыусылар менән осрашып танышыу, аралашыу бәхете тейҙе. Уҡыуымды тамамламаҫ борон уҡ “Башҡортостан пионеры” (әле “Йәншишмә”) республика балалар гәзитенә эшкә саҡырып алдылар. Әҙәбиәтебеҙҙең танылған, данлыҡлы әһелдәре – Рәми Ғарипов, Мостай Кәрим, Зәйнәб Биишева, Кәтибә Кинйәбулатова һәм башҡа яҙыусыларыбыҙ менән аралашыу ошо гәзиттә 40 йыл эшләү дәүеренәсә дауам итте. Китаптарым баҫылып сығып тора. Үҙ илеңдә үҙ телеңдә китаптар сығарыу, бер уйлаһаң, үҙе ҙур бәхет. Баш ҡалабыҙ йылдан-йыл яҡшы яҡҡа үҙгәрә, матурлана; йәйге осорҙа  күҙ яуын алырлыҡ сәскәләргә күмелә. Бик уңайлы, фонтандар атып торған ял итеү урындары күбәйҙе. Мин үҙем, мәҫәлән, йәшерәк саҡтарҙа  Октябрь проспекты буйлап популяр йырҙа йырланған Өфө йүкәләре араһынан йәйәү йөрөргә ярата инем. Ғөмүмән, Өфө – иҫ киткес йәшеллек ҡалаһы, әллә күпме төрлө ағас һәм ҡыуаҡ төрҙәре үҫә баш ҡала урамдарында. Ирекһеҙҙән күңелгә шиғыр юлдары килә. Әйткәндәй, яңыраҡ бер йырсыбыҙ Өфө тураһында яҙылған  шиғырымды көй яҙырға тип һорап алды. Шул шиғыр юлдарына һалынған минең Өфөгә булған һөйөү һүҙҙәрем. Өфө – йәшлек ҡалаһы, тиелә унда. Сөнки йәштәр бында республиканың төрлө мөйөштәренән ҡанатланып уҡырға, эшләргә килә. Өфө – бәхет ҡалаһы, сөнки әлеге йәштәр бында мөхәббәттәрен осратып, ғаилә ҡора. Өфө – тарих ҡалаһы. Уның  мең ярым  йыллыҡ тарихын асып, боронғо Өфө ҡалаһын танытып китте мәшһүр ғалимыбыҙ Нияз ағай Мәжитов.  Өфө – дуҫлыҡ ҡалаһы. Унда йөҙҙән ашыу төр милләт халҡы  йәшәй. Шөкөр, бер ниндәй милләт-ара аңлашылмаусылыҡтар юҡ, булмаһын да. Сөнки ҡалабыҙ ҙа, эскән һыуыбыҙ, һулаған һауабыҙ  ҙа, хатта байрамдарыбыҙ ҙа уртаҡ беҙҙең, сөнки барыбыҙ ҙа – өфөләр. Баш ҡалабыҙҙы ла бөтәбеҙ берҙәй үк күреп яратабыҙ, уның менән ғорурланабыҙ.

Зәки ӘЛИБАЕВ, Башҡортостан Яҙыусылар берлеге рәйесе, филология фәндәре кандидаты: Эйе, Өфө ҡалаһы беҙҙе үҙенең балҡып янған уттары, тарихи урындары, һәйкәлдәре, рухи үҫеш өсөн бик күп мөмкинлектәре менән бәләкәйҙән үҙенә тартып, ылыҡтырып торған бер маяҡ һымаҡ ул. Әле мин аңлайым: юғары маҡсаттар, күңел бейеклегенә ынтылыу булған ул бала саҡ хыялы. Ҙур, матур ҡалалар, заманса мегаполистар күп донъяла, тик баш ҡалабыҙ символы булған Салауат Юлаев һәйкәле һәм шул  юғарылыҡты күңел түребеҙҙә йәшәтеүсе Өфө ҡалаһы – ул берәү генә,  һәм ул һин ҡайҙа ғына йөрөһәң дә: сит илдәрҙе гиҙәһеңме, тыуған ауылыңды һағынып ҡайтаһыңмы – һәр саҡ үҙенә тартып, саҡырып тора.Икенсенән, Өфө үҙенең боронғолоғо, тарихи һәм бөгөнгө ҡиммәттәре, бай мөмкинлектәре менән халҡыбыҙҙы берләштереп, рухиәтебеҙ үҫешенә туҡтауһыҙ йоғонто яһап тороусы күңел мәккәбеҙ ҙә ул. Бөтөн бөйөк шәхестәребеҙҙе үҫтереп, ҡанат ҡуйыусы ла бит Өфө. Баш ҡалабыҙҙың донъя кимәлендә танылыу яулай барыуында уларҙың да өлөшө ҙур. Әйткәндәй, бына әле генә, 1 июндә, РФ Президенты В. Путин VI Бөтөн донъя фольклориадаһын баш ҡалабыҙ Өфөлә үткәреү тураһында Указға ҡул ҡуйҙы. Был да һуңғы йылдарҙа  Өфөбөҙҙөң донъя кимәлендәге саралар үҙәгенә әүерелә барыуын таныусы сираттағы оло ваҡиғаларҙың береһе буласаҡ. Ҡайһы саҡ ишетелә биреп ҡуйыуынса, башҡа  милли төбәктәрҙәге кеүек, баш ҡалабыҙға милли стилдәге биҙәлеш һәм архитектура өлгөләре етешмәй,  ләкин быға ҡаршы мин шулай тип әйтер инем: миллилек – ул тышҡы билдәләр, милли атрибутика  ғына түгел бит. Уның ҡарауы, Өфө ҡалаһы үҙенә генә хас милли ерлеге, ошо ерлектән һут алыусы башҡорт рухиәте, башҡорт мәҙәниәте, башҡорт ҡурайы, башҡорт балы, башҡорт матбуғаты, башҡорт китабы кеүек бренд кимәлендәге хазина һәм ҡаҙаныштары менән дан тота. Шуға өҫтәп, мин баш ҡаланың быуындар бәйләнешен ялғап тороусы ролен дә билдәләп китер инем. Ошонда уҡып, белем алып, эшләп йөрөйөм – хыялым тормошҡа ашты. Ғаилә ҡороп, дүрт  бала үҫтерәбеҙ. Улар инде бөтәһе лә төп өфөлө – баш ҡаланың тиң хоҡуҡлы граждандары булып үҫеп килә. Һәм бындай ғаиләләр байтаҡ баш ҡалабыҙҙа. Башҡорт ғаиләләре күберәк булған һайын, ҡалабыҙҙың милли ерлеге, рухиәте, бәҫе лә арта ғына барыр, тип ышанам.

Фәүзиә МӨХӘМӘТШИНА яҙып алды.

 

 

Опубликовано в Әйт, тиһәгеҙ... | Оставить комментарий

Тәбиғәтебеҙҙе һаҡлауҙы кемгәлер япһарып ултырырға тейешбеҙме, был эшкә үҙебеҙ тотонмайыҡмы?

Мөнирә ҒАЙСИНА, Баймаҡ районы Ишбирҙе ауылының ағинәйҙәр ойошмаһы етәксеһе: Ғүмер буйы төйәк иткән үҙ еребеҙҙе үҙебеҙ ҡарап, йыйыштырып тормаһаҡ, берәү ҙә быны ситтән килеп эшләмәйәсәк – быны һәр кем аңларға тейеш. Ауылыбыҙ  иҫ китмәле матур тәбиғәте менән билдәле, бер генә килеп киткән кеше лә онота алмайҙыр, тейем, беҙҙең Ишбирҙене. Ауылға нигеҙ һалған Ишбирҙе бабабыҙ  матур, уңайлы урынды бик белеп һайлаған: ҡайын ҡатыш ҡалын ҡарағай урмандары уратып алған ҡалҡыу урында, һөҙәк кенә тау битләүенә һыйынған  ул. Ҡалын урманлы, тиһәм дә, бөгөнгө көнгә ҡарата дөрөҫ булмаҫтыр был, сөнки бик ныҡ ҡырылды Ишбирҙе урманы, һуңғы йылдарҙа айырыуса. Совет осоро районда ғына түгел, республикала ла билдәле Баймаҡ леспромхозы бар  ине беҙҙә. Ил тарҡалып, колхоз-совхоздар ғына түгел, сәнәғәт предприятиелары ла юҡҡа сыҡҡас, тамам бөлдө, етемһерәне ауыл. Шулай ҙа ситтән килеп ағас ташыусы йөк машиналары  ғына һаман да юҡҡа сыҡманы, ташый бирәләр. Ҡалын түгел инде урмандарыбыҙ ҙа. Уйым-уйым диләнкәләрҙән ялтасланып бөттө ул, шул арҡала йылғаларыбыҙ һайыҡты: элек ат йөҙҙөргән Йылыйырҙы хәҙер тауыҡ кисеп сығырлыҡ. Эйе, һорауҙы дөрөҫ ҡуяһығыҙ: бер кем дә килеп яҡламаясаҡ беҙҙең тәбиғәтте. Быға үҙебеҙ, ошонда йәшәгән ауыл халҡы, бергәләшеп тотонорға бурыслыбыҙ. Һәм беҙ ҡулдан килгәнде эшләргә тырышабыҙ ҙа. Иң тәүҙә зыяратты тәртиптә тоторға тырышабыҙ. Унда ауылдың өлкән йәштәге кешеләре, ир-егеттәр кәртә-ләүҙе тәртипкә килтерә, биләмәне ҡороған, йығылған ағастарҙан таҙарта, емерелгән рәшәткәләрҙе ипләй һәм доға ҡылып, хәйер таратып, эштәрен тамамлап ҡуя. Ә беҙ, ағинәйҙәр, ҡар иреп бөтөү менән  йылға һәм шишмәләребеҙҙе, ауылдан ҡырҙараҡ һыу тиртеп ятҡан ҡоҙоҡтарҙы таҙартыуға керешәбеҙ. Ауыл халҡы ипле була торғайны, тик хәҙер улай түгел, әллә бала-саға шулай тәрбиәһеҙ үҫә: уйлап та тормайынса, ауыл биләмәләрендә ҡый түгеү, сүп-сар ырғытып китеү бер ни тормай кешегә. Урман тулы шешә – быялаһы ла, пластигы ла – быныһы инде икеләтә бәлә. Уларҙы тоҡтарға тултырып, янғанын – үртәп, башҡаһын махсус урынға  ташып түгәбеҙ.  Урамдарыбыҙ  торошо былай түҙерлек, тик бына түң араларындағы үҙәктәр ныҡ ҡыйлана. Йәшәгән урыныбыҙ матур, йәмле булһын, тип тырышабыҙ. Әле яңыраҡ ҡына яугирҙар иҫтәлегенә обелиск янына сәскәләр ултырттыҡ, эргә-тирәһен таҙарттыҡ. Бөтә был эштәрҙе ауыл хакимиәте  һәм ветерандар советы менән бергәләп-кәңәшләшеп алып барабыҙ.

Ирғәле МӨХӨТДИНОВ, хеҙмәт ветераны: Бөгөнгө көндә экологияны һаҡлау мәсьәләһенең мөһимлеген мин теләһә ниндәй сәйәси-иҡтисади проблемаларҙан да өҫтөн ҡуйыр инем, сөнки ағыу эсеп, ағыу һулап, ағыу ашап һау-сәләмәт йәшәп булмай. Ауылдарыбыҙҙа хәл улай уҡ киҫкен тормайҙыр ҙа, бәлки, ә бына Башҡортостандың эре ҡалаларындағы экологик торош борсой мине. Шул уҡ ваҡытта халыҡтың битарафлығы ла аптырата. Элегерәк, исмаһам “йәшелдәр” бик әүҙем булып, күптәрҙе әйҙәп йөрөй ине. Хәҙер уларының да тауышы бик ишетелмәй. Халыҡ үҙе ҡыбырҙамаһа, тәбиғәтебеҙҙе кем яҡлар? Ғүмере буйы ер-һыуыбыҙ таҙалығы, тәбиғәтебеҙ именлеге өсөн чиновниктар менән көрәшеүсе билдәле ғалим, профессор Марс Сәфәровтың: “Мине халыҡтың битарафлығы, хәбәрҙар булмауы хәүефләндерә. Хәҙер замана икенсе, кешеләр бер нәмә уҡымай, үҙ хоҡуҡтары өсөн көрәшмәй. Әле үҙем дә ышана алмайым: ә бит ваҡытында, Өфөләге фенол ваҡиғаһы осоронда, ҡулға-ҡул тотоноп, тере сылбыр булып теҙелгән 50 мең кеше “Химпром”дан алып, Аҡ йортҡа тиклем барып еткәйне. Ә хәҙер мин берәй талап менән үҙ-үҙемде яндырырға Совет майҙанына сығам икән, быға бер кемдең дә иҫе китмәйәсәк, берәү ҙә яныма килмәйәсәк…” – тигән һүҙҙәре тетрәндерҙе мине. Иҫе китмәү генә түгел, намыҫын юйған, зомбилашҡан бәғзе бер әҙәмдәр үҙҙәре лә аңлы рәүештә бысрата ер-һыуыбыҙ, һауабыҙҙы. Күпме кешенең ҡорһағын ғына түгел, йөрәген дә май бөрҙө: бер аҙым йәйәү йөрөргә риза түгелдәр, фәҡәт машинала елдерәләр. Ә ана шул машиналар ҡалабыҙ һауаһын сәнәғәт предприятиеларына ҡарағанда ла нығыраҡ бысрата – был хаҡта бер кем уйлап та бирмәй. Ҡайһы бер илдәрҙәге кеүек, эшкә велосипедта йә хатта йәйәү йөрөү экологияға ла, һаулығыбыҙ өсөн дә ҙур файҙа булыр ине  лә бит…

Нурия  ҠУНЫСБАЕВА,  Ейәнсура районы ағинәйҙәр ойошмаһы етәксеһе: Тәбиғәтте һаҡлау тигән төшөнсә һуңғы ваҡытта барлыҡҡа килгәндер, сөнки халҡыбыҙҙа борон ундай проблема тормаған. Тәбиғәтте үҙ йорто тип һанағандар. Тәбиғәт менән бер бөтөн булып йәшәгәс, уға кемдер хилафлыҡ килтерә ала, тигән уй баштарына  ла инеп сыҡмаған. Борон-борондан экологик стандарт буйынса йәшәгән халҡыбыҙ. Шуға ла тәбиғәтебеҙ һаҡланған. Һыу ятҡылығынан бер нисә саҡрым алыҫлыҡта ағасты ҡырҡыу ҡәтғи тыйылған. Ағас ултыртыу изге бурыс һаналған. Бер ағас ҡыркһаң, икене ултырт, тип васыят әйткән башҡорт балаһына. Өйлөк ағас әҙерләү эшен тик ҡыш, ҡар яуып,тәбиғәт йоҡоға талғас башҡарғандар. Һыуҙы, һыу баштарын, шишмәләрҙе бысратмағандар, уларҙың йәшәү сығанағы икәнен аңлағандар. Бөгөн иһә, заман башҡа – заң башҡа, тигән  әйтемгә ышыҡланып, тәбиғәт менән кешелек бер бөтөн икәнен онотоп ташланыҡ. Тәбиғәт тәү сығанаҡ икәнен, кеше уның бер өлөшө икәнен күрмәмешкә һалыша башланыҡ. Ана шуға ла Еребеҙгә экологик һәләкәт ҡурҡынысы янай ҙа инде. Бөтөн донъя, илдәрҙә,  һәр өлкә, республикаларҙа тәбиғәтте һаҡлау буйынса закондар ҡабул ителә ителеүгә. Әммә улары ҡағыҙҙа, ә кеше аңында барыһы ла элеккесә ҡала. Һаман тәбиғәткә вәхшиҙәрсә ҡарайбыҙ, ҡул күтәрәбеҙ, уны тәләфләйбеҙ – ҡыҫҡаһы, үҙебеҙ ултырған ботаҡҡа сабабыҙ. Ни эшләй алабыҙ бөгөн? Аҡыл эйәһе әйткәнсә, “ҡараңғылыҡты ҡәһәрләгәнсе, үҙең бер бәләкәй генә шәм яҡтырт”. Һәр ҙур эш бәләкәйҙәренән башлана. Минеңсә, һәр кем ҡулынан килгәнде башҡарырға бурыслы. Беҙ башламаһаҡ – кем, тигән уй менән беҙҙең ағинәйҙәр ҙә беренселәрҙән булып тәбиғәткә һаҡсыл мөнәсәбәт булдырыу буйынса аныҡ эштәр башланы. Шишмәләрҙе тәртипкә килтерәбеҙ, экологик өмәләр  ойошторабыҙ. Гәзит, журнал биттәрендә йәнтөйәк атамалары, тәбиғәт торошо, уны ҡурсалау буйынса мәҡәләләр баҫтырабыҙ, тәбиғәт гүзәллеге, уны һаҡлау буйынса төрлө саралар үткәрәбеҙ. Йола, ырым, һабаҡтар аша  йәш быуында тәбиғәт менән халҡыбыҙ берлеген, киләсәгебеҙ тәбиғәтебеҙ бөтөнлөгөндә икәнен күрһәтергә,  йола байрамдары аша тәрбиәләргә тырышабыҙ. Халҡыбыҙ хәтерендә йәшәгән бер легендала гонаһ эйәләре менән тулы ер өҫтөнә ҡалҡырға теләмәгән ҡояшты фәрештәләр ҡамсылап ҡалҡырға мәжбүр итеүе тураһында һүҙ бара. Шуға беҙ ҙә, ағинәйҙәр, ҡайҙа – өгөт-нәсихәт, ҡайҙа талапсанлыҡ менән  ер-әсәбеҙҙе ҡурсалап йәшәйек, туҡтауһыҙ эш алып барайыҡ, тибеҙ. Тәбиғәттең һәр мөйөшөн таҙалап  өлгөрмәбеҙ, ләкин иң мөһиме – балалар күңелен таҙартайыҡ. Һыуҙы тәләфләмә,  гонаһы ҙур – өләсәйҙәребеҙ һүҙе был. Беҙ ҙә быны  йыш әйтәйек, йәш быуын күңеленә орлоҡ һалайыҡ. Балта менән емеш-еләк йыйырға сығыусыларҙы юлдарынан кире борайыҡ. Ял итеү урындарында, юл буйҙарында тәбиғәткә һаҡсыл мөнәсәбәт тыуҙырыуға саҡырған ҡанатлы һүҙҙәр, әйтем-мәҡәлдәр яҙып эләйек, алтаҡталар, плакаттар урынлаштырайыҡ. Бөгөнгө көндә йәнтөйәгебеҙгә сит илдәрҙән туристар ағыла. Башҡортостан, уның тарихы, тәбиғәте менән танышырға килгән кешеләргә беҙ тәбиғәт ҡомартҡыларыбыҙҙы күрһәтеп, быуаттар төпкөлөнән килгән тарихи исемдәрҙе атап, был ерҙең хужалары икәнлегебеҙҙе белдермәһәк, беҙгә ни һан! Башҡортса ер-һыу атамаларыбыҙҙы урыҫсаға әйләндереп, уларҙың асылын оноттороуға юл ҡуйһаҡ, был ерҙәрҙең ата-бабаларыбыҙ төйәге икәнен, улар ошо ер өсөн йәнен фиҙа ҡылып, ҡанын түккәнен нисек иҫбатларбыҙ, беҙ кем булырбыҙ?..

Фәүзиә МӨХӘМӘТШИНА яҙып алды.

 

Опубликовано в Әйт, тиһәгеҙ... | Оставить комментарий

Телевидениела, видео һәм кинопрограммаларҙа, документаль һәм художестволы фильмдарҙа алкоголь ҡулланыуҙы тыйырға кәрәк, тигән тәҡдим менән килешәһегеҙме?

Вилүрә ИҪӘНДӘҮЛӘТОВА, режиссер, Рәсәй кинематографтар союзы ағзаһы, Халыҡ-ара һәм Бөтә Рәсәй кинофестивалдәре һәм “Тэфи-Төбәк 2007″ ТВ конкурсы лауреаты: Килешәм. Эскелекте, тәмәке тартыуҙы, башҡа алама ғәҙәттәрҙе күрһәтер өсөн ҙур аҡыл, талант кәрәкмәй. Былар бөтә кеше лә булдыра ала торған яман сифаттар, фильм геройҙары характерын асыуҙа, уның кисерештәрен – ҡайғыһын йә шатлығын күрһәтеүҙә бик еңел алым, шуға ла уны, ҡайһы берәүҙәр раҫлауынса, художестволы алым, тип тә атағы килмәй. Образды асыуҙа бик еңел, тапалған юл был. Хәйер, был күренештең әхлаҡи принциптарҙан тайпылған икенсе яғы ла бар, йәғни бер нигә ҡарамаҫтан,  матди файҙа ҡайғыртыу, ҡомһоҙлоҡ, табыш алыу маҡсаты. Йәшерен реклама тип атала ул. Телевидение тапшырыуҙарында, кинофильмдарҙа эскелек күренештәрен тыйыу тураһында был тәҡдим  ижад кешеләре араһында төрлөсә бәхәстәр килтереп тыуҙырҙы. Билдәле һәм ихтирамға лайыҡ ҡайһы бер артистар был сараны  файҙаһыҙ ғәмәл, хатта аҡылһыҙлыҡ тип атаны, үҙҙәренең дә бындай  ғәҙәттәрҙән азат булмауын дәлил итеп килтерҙе: уны күрһәтеүҙән тыйылып ҡына йәштәрҙе алкоголь, тәмәке шауҡымынан һаҡлап ҡалып булмаясаҡ, йәнәһе. Һәр кем үҙенсә уйларға хаҡлы, әлбиттә, ләкин минең фекерем шул: актер йә режиссерҙың кеше кисерешен асып биреүҙә башҡа алымдар табырлыҡ һәләте юҡ икән, ул мотлаҡ тәмәке йә шешәгә тотона. Ә беҙгә, ижад кешеләренә, киреһенсә, ана шул эскелек, тәмәке ҡоллоғонан сығыу, ҡотолоу юлын күрһәтергә кәрәк. Сәнғәттең, ижадтың төп бурысы шунда түгелме ни?

Азамат ҠАШҠАРОВ, табип, Баймаҡ районы наркологы: Әгәр был юҫыҡта һүҙ яман ғәҙәттәрҙең балаларға, үҫмерҙәр һәм йәштәргә йоғонтоһо хаҡында бара икән, улар әллә ни телевизор ҡарап та ултырмай,  хәҙер уларҙың ике күҙе, ике ҡолағы – фәҡәт компьютерҙа. Ә унда, үҙегеҙгә мәғлүм, эскелек кадрҙары булған кинофильмдар ғына түгел… Күпкә хәүефлерәк донъяла гиҙә улар бөгөн. Шуға күрә минең өсөн телевидение тапшырыуҙарында һәм сериалдарҙа эскелек күренештәрен тыйыу мәсьәләһе принципиаль булып тормай. Әлбиттә, сикләү ҙә кәрәктер, сөнки, ысынлап та, ҡайһы ғына фильмды алма – унда мотлаҡ әлеге күренешкә урынды йәлләмәй режиссерҙар. Тормошта ла – шул, кинола ла, тигәндәй, артыҡ та булып китә шул ундай нәмә. Әлеге лә баяғы реклама маҡсатын да ҡыуалыр фильм авторҙары. Ә нишләп фәҡәт алкоголь дә тәмәкене рекламаларға? Арыу ғына  түләйҙәр, күрәһең. Юғиһә, беҙҙә яҡшы, файҙалы миҫалдар ҙа күп бит. Ниңә, мәҫәлән, сәләмәт тормош күренештәрен  рекламаламаҫҡа?  Араҡы эскән кадрҙарҙы спорт менән шөғөлләнеү күренештәренә алмаштырыуҙан фильм, әгәр ул шәп картина икән, бер ни ҙә юғалтмаҫ ине, моғайын. Донъяға билдәле спортсы егеттәребеҙ бар: Олимпия чемпионы Ирек Зарипов, Рәсәйҙең  иң көслө кешеһе Эльбрус Ниғмәтуллин, Американы шаулатҡан боксер, кикбоксинг буйынса донъя чемпионы Хәбир Сөләймәнов  һәм башҡалар. Йәштәргә һәм балаларға күберәк ана шундай көслө шәхестәрҙең тормош өлгөһөн күрһәтергә, ыңғай геройҙар миҫалында тәрбиәләргә  кәрәк уларҙы. Эскелек, тәмәке тартыу ғәҙәте ҡанына һалынғандары былай ҙа күп уйлап тормаҫ, юғиһә. Миңә ҡалһа, эскелекте сикләүҙәрҙең элеккерәк, совет осорондағы ҡайһы бер саралары һөҙөмтәлерәк булып тойола ине. Мәҫәлән, сауҙа нөктәләрендә спиртлы эсемлектәр һатыу ваҡытын  14-тән алып 19 сәғәткә тиклем ҡалдырыу, көмөшкәселәргә  ҡарата  аяуһыҙ көрәш саралары, “айыҡлыҡ биләмәләре” иғлан итеүҙәр, йәмәғәт урындарында эскән һәм иҫерек килеш йөрөгән кешеләргә йоғонто саралары һәм башҡалар. Ил етәкселеге бер мәл, М.Горбачев заманындағы эскелеккә ҡаршы көрәш кампанияһы осоронда, алкоголь продукцияһы етештереүҙе сикләүҙән дә ҡурҡып торманы, бюджетҡа килем килмәй, тип ҡараманылар бер ҙә был мәсьәләгә. Ә, ғөмүмән, минең күҙәтеүҙәрем буйынса, йәштәр хәҙер әллә ни эсергә ынтылып та бармай. Медосмотр үтергә киләләр, улар менән әңгәмәләшеп тә алырға тура килә – күпселеге аҡса эшләү теләге менән Себергә сығып китә. Был аңлашыла ла: машина алырға, йорт һалып инергә, башлы-күҙле булырға маҡсаттары. Шулай ҙа уларға ҡарата бик иғтибарлы булырға кәрәк, сөнки икенсе бер хәүеф – наркомания һағалай. Бына шул ауға килеп эләкмәһен йәштәр.

Зөлфирә ИСКӘНДӘРОВА, уҡытыусы: Беҙҙә берәй яҡшы эш башларға ниәтләһәләр, ул мотлаҡ булыр-булмаҫ, ярты-йорто килеш тормошҡа ашырыла ла, аҙаҡ “тоҙлана”, шунлыҡтан сараның йоғонтоһо ла булмай, әһәмиәте лә ҡалмай.  Яртылаш сараларҙың булғанынан булмағаны яҡшы, дөрөҫөн әйткәндә.  Әлеге бына телевидениенан күрһәтелгән фильмдарҙа эскелекте пропагандалау күренештәрен тыйыу күптән һәм бик кәрәк сара ине. Ысынлап та, ниндәй генә фильмды алма – бөтәһендә лә эскелек күрһәтелә.  Айырыуса НТВ-ла ныҡ күҙгә бәрелә, сөнки был канал детективтар күрһәтеүгә күп ваҡыт бүлә. Полиция, “крутой” тәфтишселәрҙең көсөргәнешле эшмәкәрлектәре мотлаҡ араҡы  эсеү, тәмәке тартыу күренештәре менән тығыҙ бәйләп алып барыла. Әйтерһең дә, шунһыҙ эш бармай, нервыларҙы йомшартып алырға, көсөргәнештән  бына шулай ғына арынырға була, тигәнде аңлата был, йәнәһе лә. Шуныһы үкенесле: “Ватыҡ шәмдәлдәр урамы” (“Улицы разбитых фонарей”), “Менттар һуғышы” (“Ментовские войны”), “Үлтергес көс” (“Убойная сила”), “Каменская” һәм башҡа шундай популяр сериалдарҙа эскелек һәм туҡтауһыҙ тәмәке быҫҡытыу ыңғай геройҙар тарафынан башҡарыла. Йәнәһе, улар шундай көсөргәнешле аҡыл эшмәкәрлегенә дусарҙар – араҡы йә тәмәкеһеҙ  мәсьәләне  йырып, еңеп сығыуы бик ауыр, бына ниндәй уй һалына  тамашасы аңына.  Тимәк, ҡатмарлы, ауыр минуттарҙа шулай итеп еңеллек табырға була, тигән уй ҡалмаймы ни үҫмер аҡылында? Әлбиттә, ҡала! Ундай кадрҙарҙы тыйыу бик дөрөҫ, урынлы  буласаҡ, ләкин, башта әйтеүемсә, был ярты-йорто сара.Телевидениела тыйыла икән, хәҙер бит интернет бар, ә ундағы ғибрәттәр ТВ-лағы  ише генә түгел, үҙегеҙ беләһегеҙ. Тыйылған емеш татлы була, тигәндәй, шуның менән генә сикләнеү дөрөҫ булмаясаҡ. Телевидение каналдарына, киностудияларға сәләмәт тормош өлгөһөн  раҫлаған, шулай уҡ эскелек, наркоманияның кеше ғүмерҙәрен киҫә торған, хыялдарға тоҙаҡ ҡорған  ҡоротҡос асылын күрһәтеүсе махсус фильмдар төшөрөүгә  дәүләт заказдары биреп, уларҙы финанслап эшләтергә кәрәктер? Маҡсат ҡуйыла икән, маҡсатлы эш алып барыу ҙа мотлаҡ. Юғиһә, тыйырға  һәм шуның менән вәссәләм генә булмай бит. Буш урынды ниндәйҙер файҙалы һәм әҙәми йөкмәтке менән тулыландырырға  кәрәк, бына шул саҡ һөҙөмтә булыр, бәлки.

Фәүзиә МӨХӘМӘТШИНА яҙып алды.

 

 

Опубликовано в Әйт, тиһәгеҙ... | Оставить комментарий

Йәш быуындың өлгөлө тәртибе, яуаплылығы, маҡсатҡа ынтылышлығы пионер ойошмаһы тарихында ғына тороп ҡалдымы икән?

Сәлмән ЯРМУЛЛИН, “Аманат” (элекке “Пионер”) журналының баш мөхәррире: Мин улай тип әйтмәҫ инем, сөнки тормоштан алып ҡарағанда, тәртибе, яуаплылығы, маҡсатҡа ынтылышлығы менән айырылып торған өлгөлө балалар ҙа, киреһенсә, тыңлауһыҙ, ялҡау, киләсәгенә битараф балалар ҙа әле лә бар, элек тә булды. Үҙем яҡшы белгән ғаиләләр миҫалында ла раҫлай алам быны. Мәҫәлән, бер туғанымдың улы бәләкәйҙән ныҡышмал, уҡыуға, эшкә тырыш булды. Бер ваҡытта ла дәрес ҡалдырманы, һуңламаны, киреһенсә, мәктәбенә иртүк тороп, иң беренсе булып барыу яғын ғына ҡарап торор ине. Шуныһы: уға аҡыл өйрәтеп, махсус тәрбиәләп тә ултырманы бит ата-әсәһе. Үҙе шундай белекле, аңлы, аҡыллы, һәр ерҙә һәм һәр эштә беренсе, алдынғы булыу теләге менән айырылып торҙо. Мәктәпте алтын миҙалға тамамлап, Өфө дәүләт нефть техник университетына бюджет нигеҙендә уҡырға инде. Мәскәү вуздарына ла ингәйне, ата-әсәһе үҙ янынан ебәрергә теләмәне. Бының тап киреһе булған миҫалдар ҙа етерлек. Заманалар, ваҡыт үҙгәреп торһа ла, кеше үҙгәрмәй. Һәр хәлдә, холоҡ-ҡылыҡтары менән йәштәр, үҫмерҙәр үткән быуаттарҙағы тиҫтерҙәренән әллә ни айырылып тормай, тиер инем. Юҡҡа ғынамы ни, беҙҙең эраға тиклем V быуатта йәшәгән аҡыл эйәһе Сократ та бит “…йәштәр боҙола, әҙергә, байлыҡҡа өйрәнгән, өлкәндәрҙе ихтирам итә белмәгән, ата-әсәһен тыңламаған” быуын үҫә тип, яҙып ҡалдырған. Бөгөнгөбөҙҙө хәтерләтә түгелме ана шул уҡ сифаттарға эйә йәштәрҙең әле лә арабыҙҙа йәшәп ятыуы? Пионер ойошмаһы, әлбиттә, күпте бирә ине йәш быуынға, уныһын инҡар итеп булмай. Балаларҙы дөйөм изге башланғыстарға, уртаҡ маҡсаттарға туплау, дәртләндереү, ярҙамсыллыҡҡа өйрәтеү йәһәтенән тимурсылар командаһы ойоштороп, өлкәндәргә булышыу, тимер-томор һыныҡтары, иҫке ҡағыҙ йыйып тапшырыу, туристик походтарға сығыу, отряд, дружина сборҙарында тәртипһеҙ һәм насар уҡыған иптәштәренең “арт һабағын уҡытыу” кеүек саралар, һис шикһеҙ, әүҙем ҡарашлы, дөрөҫ балалар тәрбиәләүгә ҙур өлөш индерҙе. Ләкин бының менән генә “насар” балалар юҡҡа сыҡманы: улар булды, әйтеүемсә, әле лә бар. Ниндәйҙер идеология, милли идеяларҙан бигерәк, заман һынауы идара итәлер, бәлки, йәш быуын аңы менән? Яуаплылыҡ, тигәндән, бала сағы, үҫмерлек осоро һуғыш йылдарына тап килгән быуынды алайыҡ әле: ниндәй ауыр һынау, ил өҫтөнә ябырылған афәт әҙәм итә уларҙы! Үҙе, яҡындары өсөн генә түгел, ил яҙмышы өсөн дә яуаплылыҡты бала саҡтан тойоп, иңендә күтәреп үҫә бит улар! Бөгөнгө балаларҙы улар урынына ҡуйып ҡарау мөмкин дә түгел хатта, сөнки әлеге лә баяғы “әҙергә – бәҙер” өйрәнгән, быуынһыҙ, иркә балаларҙан XI быуат ни әүәләрен белеп булмай. Социализм осорондағы коммунистик идеология намыҫлы, кешелекле, ярҙамсыл, илһөйәрҙәр тәрбиәләүгә йүнәлтелгән булһа ла, ул бөтә балаларҙы ла тап шундай итеп үҫтерә алманы: енәйәтселәре лә, наркомандары ла, әрәмтамаҡтары ла булды. Бөгөнгөбөҙгә килгәндә инде, бер ниндәй идеология ла, милли идея ла юҡ, сөнки баҙар ҡоролошо, капитализмдың бер генә “идея”һы – ул да булһа – аҡса эшләү. Бының хаҡына бәғзе берәүҙәргә йыш ҡына әхлаҡһыҙ юлға баҫырға тура килһә лә хатта.

Гөлфирә ӘХМӘТШИНА, педагогика ветераны, Благовар районы Иҫке Күсәрбай ауылы: Балаларҙы мин, элек яҡшы булдылар, хәҙер – насарҙар, тип ике осорға айырып ҡарамаҫ инем, сөнки балалар – һәр заманда ла шул уҡ балалар инде: төрлөһө бар. Пионер ойошмаһының тәрбиәүи әһәмиәте ҙур булды. Балаларҙы бәләкәйҙән үк тормошҡа, яҡшы, дөрөҫ йәшәү юлына әйҙәне. Иң тәүҙә Октябрь революцияһы көнө айҡанлы кескәйҙәрҙе октябрят итеп алалар ине. Был минең үҙемдең дә бала саҡтың тантаналы бер матур ваҡиғаһы булып иҫемдә ҡалған. Унан Ленин бабайҙың тыуған көнө – 22 апрелдә пионер сафына ҡабул итәләр. Тик унда тәртипле, яҡшы уҡыған балаларҙы ғына алалар, шуға күрә беҙ пионер сафына бөтөн класс менән бергә инер өсөн тырыша инек: бер-беребеҙҙе тартабыҙ, дөйөм тәртип һәм өлгәште яҡшыртырға, өлгөлө булырға тырыша инек. Бына ниндәй бер-берең өсөн яуаплылыҡ, ярҙамсыллыҡ, берҙәмлек тойғолары һалған аңыбыҙға пионерия! Унан инде комсомол булырға әҙерләнәһең, шуға ла аҙым һайын үҙеңдең пионер тигән исемгә лайыҡ булыуыңды раҫлайһың: яҡшы уҡырға, тәртипле булырға ынтылаһың, мәктәпкә көн дә ҡәҙерләп кенә пионер галстугын тағып киләһең. Ғөмүмән, пионер – ул иң тәүҙә тәртип, тигән һүҙ ине. Киләсәкте дауам итергә тейешле лайыҡлы алмаш итеп әҙерләнеләр беҙҙе. Бының менән аңыбыҙға ил яҙмышы, үҙ киләсәгебеҙ өсөн яуаплылыҡ, илһөйәрлек тойғолары тәрбиәләнгән, күңел төбөнә рух ныҡлығы кеүек сифат һалынған. Ул саҡта әле, әлбиттә, рух ныҡлығы тигән төшөнсә әллә ни ҡулланылышта ла булманы, бала күңеле уны аңлап та етмәҫ ине, ләкин күңелгә һалынған. Әйтеүемсә, хәҙерге балаларҙы, пионер түгелдәр, тип, мин бер ҙә яманламайым, ғәйепләмәйем. Киреһенсә, хатта бер аҙ көнләшеберәк тә ҡарайым уларға. Бала сағым әлеге заманға тура килгән булһа, мин күберәккә өлгәшә алыр инем, тип уйлайым. Төрлө яҡлап үҫешер өсөн бик күп мөмкинлектәр асылды уларға, әйҙә, тырышһындар ғына.

Венера СӘЙФУЛЛИНА, күп балалы әсә: Үҙемә совет осороноң һуңғы йылдарында пионер булып, галстук тағып йөрөү бәхете бер аҙ тейеп ҡалды, ә бына балаларыма идеалдар ҡыйралып, оло держава булып торған илебеҙҙең тарҡалып юҡҡа сыҡҡан, ҡырағай баҙар тип аталған осор башланған мәлдә тыуып, тәрбиәләнергә тура килде. Шуға ҡарамаҫтан, балаларым аңлы, яуаплы, тырыш булып үҫтеләр, белемгә, яңылыҡҡа тартылдылар. Икәүһе мәктәпте уңышлы тамамлап, береһе – Мәскәү, икенсеһе Санкт-Петербург университетында уҡып йөрөйҙәр. Ҡалған икәүһе әле мәктәп уҡыусылары. Улар ҙа уңыштары, иплелектәре менән һөйөндөрә. VII кластағы улыбыҙ уҡыуынан тыш, робот техникаһы студияһында, спорт секцияһында шөғөлләнә. Бер генә буш ваҡыты ла юҡ. Аралашҡан иптәштәрен, класташтарын да яҡшы беләм, береһен дә яманлай алмайым, һәйбәт балалар үҫеп килә, иҫән-һау булһындар, тип теләйем. Төпсөк ҡыҙыбыҙ ҙа яҡшы уҡый, бейеү студияһына йөрөй. Пионер ойошмаһы булмаһа ла, яҡшы кешеләр булып үҫерҙәр, юғалып ҡалмаҫтар, тип уйлайым. Туған телебеҙҙе, тарихыбыҙҙы белеүҙәре өсөн дә һөйөнәм: үҙ тамырҙарын онотмаясаҡтар. Бының менән мин шуны әйтергә итәм: бөгөн балаға пионерия бирмәгәнде ғаилә тәрбиәһе бирергә тейеш, тип уйлайым. Ә инде кемдер ҡыҙыҡһына икән,”Башҡортостан пионерҙары” ойшмаһы бөгөн дә бар, йәшәй бит ул! Унда балалар үҙ теләге менән йөрөй, бер кемде лә мәжбүр итеү, ирекһеҙләү тигән нәмә, бер ниндәй пафос юҡ. Элеккесә, кемдеңдер эше өсөн әҙер булыу, тигән ҡәтғи, фанатиктарса маҡсатты ла алға ҡуймай ул, ә тыныс ҡына балаларҙы дөйөм тормош ҡағиҙәләре буйынса йәшәргә өйрәтә. “Һәр бер пионерға үҙен, уны уратып алған донъяны аңларға һәм камиллашырға өйрәтеп, Ватанының лайыҡлы гражданы булып үҫергә ярҙам итергә” тигән маҡсатты ҡуя был балалар ойошмаһы. Ҡағиҙәләре һәм тәртип-йолалары элекке пионер ойошмаһынан әллә ни айырылып та тормай. Мәҫәлән, уларҙың дөйөм ҡағиҙәләренән алынған бер нисә юл шул хаҡта һөйләй ҙә инде: “Пионер илен ярата, уның тарихын ҡәҙерләй, ил һаҡсыһы булырға әҙерләнә. Пионер кешеләргә иғтибарлы, уларҙың хеҙмәтен хөрмәтләй, үҙе лә хеҙмәт һөйә, ул – яҡшы дуҫ, бәлә килгәндә, иптәшен бер ваҡытта ла ташламай; пионер уңыш нигеҙенең берҙәм хеҙмәттә икәнен аңлай; тәбиғәтте һаҡлай, ул баҫалҡы, маҡтаныу пионерға килешмәй; пионер өсөн төп командир – дөйөм сбор…” һ.б. Бынан тыш, Башҡортостанда тәбиғәттең йәш дуҫтарын, буласаҡ экологтарҙы берләштереүсе “Йәшел пионер” хәрәкәте лә популярлаша бара. Үҙ маҡсатын таба алмаған балалар бына ошо ойошмаларға йөрөп ҡарай ала. Киләсәккә аҙымдарын улар, бәлки, тап бына ошонда яһарҙар, кем белә…

Фәүзиә МӨХӘМӘТШИНА яҙып алды.

 

Опубликовано в Әйт, тиһәгеҙ... | Оставить комментарий

РФ Хөкүмәте Премьер-министры Д. Медведев Дәүләт Думаһы депутаттарына отчетында, илебеҙ иҡтисади көрсөктән сыҡты, хәл тотороҡланды, хатта бер ни тиклем кимәлдә үҫеш тә бар, тип билдәләне билдәләүгә, ә һеҙ был үҙгәреште тояһығыҙмы?

Ҡадир МӘҒӘФҮРОВ, иҡтисад фәндәре докторы, профессор: Илдәге иҡтисади хәлдең тотороҡланыуы, хатта ки уның “бер ни тиклем кимәлдә үҫеш алыуы” хаҡында һүҙ алып барылғанда, асылда, тел төбөндә теләгәнде ысынбарлыҡ итергә маташыу, һандар һәм күрһәткестәр менән уйнау ғәмәле йәшеренгән. Хәтерегеҙҙәлер, 2013 йыл Рәсәй иҡтисады, шул иҫәптән халыҡтың килеме ныҡ түбән тәгәрәне. Ләкин был процесс бит үҙгәрешһеҙ, бер кимәлдә генә тормай. Рәсәй иҡтисадының нимәгә бәйлелеге сер түгел. Нефткә хаҡ түбән икән, үҫеш темпы ла түбән була. Һуңғы ике-өс йыл эсендә бер аҙ ғына үҫеш күҙәтелде икән, был һис кенә лә Рәсәй иҡтисадының ҡаҙанышы тигән һүҙ түгел. Иҡтисадты тотороҡло итеү өсөн етештереүҙе яйға һалырға кәрәк. Ә дәүләттең был йәһәттән аныҡ ҡына эш программаһы юҡ. Бындай билдәһеҙлек инвесторҙар йәлеп итеүгә лә булышлыҡ яһамай. Бөгөн ил сәнәғәтенең етештереү күләме хатта 1990-1991 йылғы кимәлдән дә күпкә ҡалыша. Айырыуса шуныһы йәл: илебеҙҙә станоктар, ҡорамалдар, инструменттар етештереү тармағы тулыһынса юҡҡа сыҡты. Уларға булған ихтыяжды 100 проценты менән сит ил тауарҙары ҡәнәғәтләндерә. Киң ҡулланыу тауарҙары менән иһә беҙҙе Ҡытай тәьмин итеп тора. Инновацион иҡтисад хаҡында телгә алыуы ла оят: илдә йылына 500 кешегә ни бары 1 компьютер етештерелә. Ҡыҫҡаһы, бында әллә ни оптимизмға нигеҙ күренмәй әле, тип әйтер инем. Ҡоро статистика, һандарға ышыҡланып ҡына көрсөктән сығып булһа икән… Халыҡтың тормош-көнкүреше, килем кимәле – бына бөгөн ысынбарлыҡтың реаль кәүҙәләнеше. Сит ил санкцияларын, ғәҙәттә, иҡтисад көрсөгө сәбәптәренең береһе тип күрһәтергә маташалар, был дөрөҫ түгел. Сәбәптәр тәрәндәрәк. Төп сәбәп: беҙҙең иҡтисад Рәсәйҙе үҫтереү, халыҡ тормошон яҡшыртыуға ҡоролмаған. Инвестиция артынын ҡыуыу, фәҡәт уға өмөт бағлау, бер яҡтан, хәйер теләнселәүгә лә оҡшап китә. Эске резервтарҙы эшкә егеүҙең бит төрлө юлдары бар. Мәҫәлән, байҙар байығандан байый, халыҡ менән бүлешергә, ил бюджетын арттырыуға өлөш индерергә теләмәй. Әйткәндәй, Рәсәй Хөкүмәтенең һаман булһа физик шәхестәр килеменә прогрессив һалым шкалаһы индереү тәҡдимен кире ҡаға килеүен дә әлеге байҙар һәм олигархтар ҡатламы мәнфәғәтен күҙәтеү тип аңларға кәрәктер. Шул уҡ ваҡытта сит илдәрҙең ҡайһы берҙәрендә килемдән һалым күләме 70-80 процентҡа тиклем тәшкил иткән осраҡтар бар – һәр хәлдә, ғәҙеллек тантана итә. Беҙҙә бит эш абсурдҡа барып етә. Былтырғы йыл йомғаҡтары буйынса, мәҫәлән, ике олигархтың килеме 4-6 млрд долларғаса артҡан. Илебеҙ ер-һыу ресурстарын, сеймалын һәм башҡаһын файҙаланып байығыусы ҡатламдың байтаҡ булыуын иҫәпкә алғанда, прогрессив һалым беҙҙең бюджетты ла бермә-бер арттырасаҡ ҡына. Үҙе хәйер теләнселәү хәленә төшкән ябай халыҡтан һалым һауып ятыу, бер һүҙ менән генә әйткәндә, оятһыҙлыҡ ул.

Сәлимйән ВӘЛИЕВ, РФ мәғариф отличнигы: Дөрөҫөн әйткәндә, отчеттарҙа хәлдәрҙе һәр саҡ тип әйтерлек һәүетемсә итеп һүрәтләргә тырышалар. Юғары трибунанан тороп һөйләү, һандар, күрһәткестәр менән эш итеү – бер булһа, бына урындарҙағы ысынбарлыҡтың эсенә инеп күреү – бөтөнләй икенсе нәмә. Бында инде һандар урынына – аныҡ кешеләр яҙмышы, уларҙың тормош шарттары. Беҙҙең Баймаҡ районы Темәс ауылы биләмәһенә күп кенә ауылдар ҡарай. Күреп-белеп йөрөүемсә, халыҡтың йәшәү кимәле бик түбән: кеше эшһеҙлектән йонсой, аҡсалары юҡ. Темәскә килгәндә иһә, беҙҙә ул йәһәттән шөкөр, тип әйтергә була, сөнки эшҡыуарҙар, фермерҙар байтаҡ булғанлыҡтан, ауыл халҡы эш менән ниндәйҙер кимәлдә булһа ла тәьмин ителгән. Барлығы 35 пилорама эшләп тора. Өҫтәүенә, хәҙер беҙҙә кеше таш сығарыу шөғөлөнә керешеп китте. Бына ошонда йәшеренгән дә инде Темәс проблемалары. Минең өй юл ситендәрәк урынлашҡан, бөтәһе лә асыҡ күренә: ситтән килгән ҙур-ҙур йөк машиналары туҡтауһыҙ үтеп тора. Нимә тейәгәндәр, тиһегеҙме? Темәс урманы менән Урал тау һәм Ирәндектең аҫыл таштарын. Беҙҙә шулай байтаҡтан бирле инде тау йөрәген аҡтарып, уның яҫы-яҫы плитә таштарын күпләп ситкә ташыу менән шөғөлләнәләр. Ҡиммәтле йөҙләү материалы булырлыҡ таштарҙы сығарған урында уҡ шыплап төрөп, хатта сит илдәргә лә оҙаталар, тиҙәр. Кем хужа унда, ҡайҙан килгән улар – бер кем белмәй. Арттарынан, исмаһам, ары-бире культивация-фәлән үткәреп, ерҙе тигеҙләп тә китмәйҙәр. Нисек аҡтарылған – шулай ятып ҡала боҙолған еребеҙ, бер ниндәй контроль дә, хужа ла юҡ. Халыҡ сабынлыҡ проблемаһына дусар ителде. Фермерҙар күпләп йылҡы өйөрҙәре аҫырай. Улар йыл әйләнәһенә ирекле рәүештә тәбиғәт ҡосағында йөрөп, бөтөн булған сабынлыҡтарҙы тапап, сапсып, ерҙең үләнле ҡатламын юҡҡа сығара. Шуға ауылда күптәр мал-тыуар, айырыуса һыйыр ҙа аҫрамай башланы. Бер һүҙ менән әйткәндә, районыбыҙҙың, республикабыҙҙың иҡтисад үҫешенә булышлыҡ итерлек стратегик сеймал тәләфләнә, сит ҡулдарға оҙатыла, ә үҙебеҙҙә ауыл юлдарының батҡағын йырып үткеһеҙ. Бына шундай хужаһыҙлыҡ, тәбиғәтебеҙгә ҡарата аяуһыҙлыҡ, законһыҙлыҡ хөкөм һөрә беҙҙә. Исмаһам, Экология йылында тәбиғәтте һаҡлау хаҡында бер кәлимә һүҙ әйтелһәсе РФ Хөкүмәте отчетында – ләм-мим…

Фәриҙә ИСМӘҒИЛЕВА, хеҙмәт ветераны: Мин пенсиямды еткерә алмағанлыҡтан, эшләргә мәжбүрмен һәм тормош хәлемдә бер ниндәй ҙә алға китеш тоймайым. Киреһенсә, элек һатып алырға мөмкинлегем булған аҙыҡ-түлек төрҙәрен һуңғы ваҡыт алмай башланым. Аҡсамды фәҡәт аҙыҡ-түлеккә генә тартып-һуҙып еткерә алам, ҡайһы айҙарҙа уныһы ла мөмкин түгел. Мәҫәлән, үткән ай ванна бүлмәһендәге кран эштән сыҡты. Сантехник, быны ташларға кәрәк, туҙған, яңыны һатып ал, тигәс, иң арзанлыһын һайларға тырышып, 2,5 меңгә алырға тура килде. Шунан да арзанын сантехник эшкә лә һынамай, сифатһыҙ, ти. Уның үҙенә лә түләргә тура килде, бушҡа эшләмәй берәү ҙә. Ана шундайыраҡ көтөлмәгән сығымдар арҡаһында аҡса ашарға ла етмәй ҡала. Пенсияның ҡап яртыһын торлаҡ-коммуналь хужалыҡ хеҙмәте йотоп тора. Уның өсөн түләү ҙә ай һайын арта ла килә. Түләйбеҙ – ни өсөн икәнен белмәйбеҙ. Студент балама кейем-һалым, башҡа кәрәк-яраҡ та алып булмай хатта. Бына ошондай ябай кеше бәҫен ебәреүсе, кәмһетелеү шарттарында бер мин генә түгел бит. Күптәрҙең хәле минекенән дә ауырыраҡ икәнен беләм. Әле бына “АиФ” гәзитендә Жириновскийҙың интервьюһын уҡыным. Уның әйтеүенсә, үткән бер йыл эсендә Рәсәйҙә олигархтар финанс хәлдәрен 100 млрд долларға, йәғни ике тапҡырға арттырыуға өлгәшкән. Был йәмғеһе 6 трлн. һум – ил бюджетының яртыһына тиң! Артабан Жириновский, сиктән тыш табышҡа юл ҡуймаҫҡа кәрәк, ти. Бының өсөн сит илдәрҙәге һымаҡ, килемгә һалым күләмен арттырыу кәрәклеге бөтәбеҙгә лә билдәле, тик ил етәкселеге был саранан баш тарта, киреһенсә, һаман да халыҡ кеҫәһен һәрмәй: 1 июндән балаһыҙҙарға һалым мәсьәләһен күтәреп сыҡтылар – бына һиңә аҙ булһа! Ә бит түләр өсөн кешегә лайыҡлы әш хаҡы, эш урындары кәрәк – быны кем ҡайғыртыр? Ирекһеҙҙең көнөнән эшләп йөрөүсе пенсионерҙарҙың да хатта аҡтыҡҡы тиндәрен тартып алып, законһыҙ рәүештә уларҙың пенсияларын индексациялауҙан баш тарттылар. Ошо түгелме һуң ил етәкселегенең үҙ граждандарын мыҫҡыл итеп, күрәләтә йылдан-йыл бөлгөнлөккә этәреүе? Тағы шуныһы көлкө лә тойолдо, асыуҙы ла ҡабартты: Хөкүмәт отчетында, ауыҙ тултырып һөйләрлек уңыштар булмағас, ахыры, Д.Медведев һуңғы йылдар ҡаҙанышы итеп илдә уртаса йәш оҙайлығының артыуын миҫал итеп килтерҙе. Ҡыҙыҡ, ә бында Хөкүмәттең ни ҡыҫылышы бар? Һатып алыу мөмкинлеге бермә-бер кәмегәс, халыҡ консервантлы, нитратлы, гены үҙгәртелгән аҙыҡ-түлекте алмай, ашауҙы сикләй, билбауҙы ҡыҫа төшкәндер, бәлки? Ә бит был урыҫ халҡының “Бәхет булмаҫ ине, бәхетһеҙлек ярҙам итте,” тигән тапҡыр һүҙен иҫкә төшөрә түгелме?

Фәүзиә МӨХӘМӘТШИНА яҙып алды.

 

Опубликовано в Әйт, тиһәгеҙ... | Оставить комментарий

Законһыҙ алкоголь эсемлектәр менән һатыу иткән өсөн штраф күләмен арттырыу һәм административ яуаплылыҡты көсәйтеү саралары эскелекте сикләүгә булышлыҡ итерме?

Мәүҙиға БАЙМӨХӘМӘТОВА,  2006 – 2014 йылдарҙа  Әбйәлил районы Ҡырҙас ауыл хакимиәте башлығы: Оҙаҡ йылдар ауыл хакимиәтен етәкләргә тура килде һәм  шул осор буйына эскелеккә ҡаршы  туҡтауһыҙ  көрәш  тә  алып  барҙыҡ.  Был эште әле лә туҡтатҡаныбыҙ юҡ, сөнки был яман ғәҙәт менән бик уяу булырға кәрәк. Ғөмүмән,  эскелек тамыр йәйгән ил йәне лә, тәне лә сирле кешене хәтерләтә. Ә ауырыуҙы һауыҡтырыу өсөн  комплекслы дауалау саралары талап ителә. Бөгөн дәүләт кимәлендә эскелеккә ҡаршы  күрелгән осраҡлы, тип әйтәйемме, дөрөҫөрәге, өҙөк-йыртыҡ саралар менән генә ауырыуҙы дауалап булмай. Ошо араларҙа алкоголь эсемлектәргә хаҡ артыуы хаҡында  ишетеп, тағы бер борсолдом: араҡыға хаҡ арттырып ҡына  эскелекте туҡтатып буламы һуң? Киреһенсә, был ғаилә бюджетына һуғасаҡ ҡына бит, сөнки эскән кеше шешәһе 500 торһа ла аласаҡ уны. Йәки башҡа  берәй  әмәлен таба: көмөшкә  йә булмаһа, ситтән килтерелгән сифатһыҙ арзан араҡы һатыусыға йүгерә: уларҙың ишеге көнө-төнө асыҡ. Аҡсаң булмаһа, көтәсәккә  йәки  ит, картуф, май, он, ярма кеүек ашантыға алмаштырып та биреп ебәрәләр. Ана шул күрәләтә кеше ағыулап ятыусы ҡомһоҙҙарға ҡарата  санкция сараларын ҡәтғиләштереү күптән кәрәк ине, ләкин уларға штраф күләмен арттырыуҙы ла мин бер яҡлы ғына эш, тип аңлайым.  Таяҡ ике осло була, тигәндәй, эскелектең икенсе осондағы аныҡ кешеләр хаҡында ла онотоп ебәрергә ярамаҫ ине, сөнки ҡулланыусы бар икән, уларҙы тәьмин итеп тороусыһы ла мотлаҡ табыла. Араҡыға, көмөшкәгә, арзан спиртлы эсемлектәргә ихтыяж булмаһа, уны һатыусыһы  ла булмаҫ ине. Шуға ла иң тәүҙә ана шул ағыуҙы ҡулланыусылар – ҡырын тейәргә яратыусылар менән эшләргә кәрәклегенә  үҙ тәжрибәмдән сығып инанғанмын. Олоһона, кесеһенә, яманына, яҡшыһына, хатта эскесегә ҡарата ла битараф, туң булмаҫҡа! Эскеселә лә  кешене күрә белергә, нилектән уның ошо хәлгә төшөү сәбәптәрен аңларға тырышырға, кәрәк икән – ярҙам ҡулы һуҙырға тейеш етәксе. Әйткәндәй,  уның үҙенең айыҡлыҡ өлгөһө, абруйлы һәм ихтирамға лайыҡ шәхес булыуы иң беренсе шарт.  Шунһыҙ эскән кеше менән һөйләшеп ҡара! “Үҙеңде бел!” тип кенә ебәрәсәк ул, гәрсә һин байрамдарҙа, туйҙа һ.б. шулай онотҡанда бер генә ҡулланһаң да. “Мәҙәни” эсеү эскелектән бер нимәһе менән дә айырылмай – шуны белһен етәксе кеше. Икенсенән, ауылдарыбыҙҙа  халыҡты берләштереп, татыулыҡҡа, бер-береңә изгелекле мөғәмәлә тәрбиәләүсе йолаларыбыҙҙы, эскеһеҙ  байрамдарыбыҙҙы, дини ғөрөф-ғәҙәттәребеҙҙе тергеҙеп, ауылдаштарҙы шул сараларға  ныҡлап йәлеп итеү, халыҡты иман юлына баҫтырыу  кәрәк. Бер һүҙ менән әйткәндә, ауылдаштар өсөн  сәләмәт тормош рәүеше ғәҙәткә әүерелергә тейеш. Шул осраҡта ғына эскелектән ҡотолорға мөмкиндер, тип уйлайым.

Рауил ЙӘНСУРИН, Оҙаҡ йылдар Баймаҡ районы Темәс ауыл хакимиәте башлығы булып эшләгән: Ошоға тиклем эскелеккә ҡаршы һөҙөмтәлерәк,  закон нигеҙҙәренә таянып көрәшер өсөн законһыҙ рәүештә алкоголь эсемлектәр менән йәшерен сауҙа итеүселәргә ҡаршы саралар бик йомшаҡ һәм юҡ кимәлендә  ине. Дөрөҫөн әйткәндә, көмөшкәселәргә лә, Ҡаҙағстан, Ырымбур, Магнитогорск яҡтарынан килтерелгән контрафакт алкоголь эсемлектәр менән “итәк аҫтынан” сауҙа итеүселәргә ҡарата ла бер ниндәй тыйыу саралары ҡулланып булмай ине. Штраф күләме ни бары 2 меңдән артманы. Был күпләп лицензияһыҙ араҡы һатыуҙан килгән табыш өсөн ҙур юғалтыу түгел ине. Шуға күрә лә штрафты арттырыу,  яуаплылыҡ сараларын ҡәтғиләштереү кәрәклеге тураһында  беҙ һайлаусылар менән осрашыуға килгән һайын депутаттарға, шулай уҡ РФ Дәүләт Думаһы депутаты Зариф Байғусҡаровҡа гел әйтә килдек. Ниһайәт,  матбуғатта  хәбәр ителеүенсә, “Административ хоҡуҡ боҙоуҙар тураһында”ғы РФ Кодексына өҫтәмә статья индереү мәсьәләһе хәл ителә. Уның буйынса,  законһыҙ  алкоголь продукцияһы һатҡан өсөн физик шәхестәргә – 300-ҙән алып 500 меңгә тиклем, ә эшҡыуарҙарға һәм юридик шәхестәргә 1 млн һумға тиклем штраф күләмен арттырыу ҡаралған. Шул уҡ ваҡытта, әгәр берәйһе сифатһыҙ араҡы эсеп ағыулана йә башҡа төрлө зыян күрә икән, был продукцияны һатҡан кешегә ҡарата енәйәт эше ҡуҙғатыласаҡ. Был яңылыҡ, һис шикһеҙ, эскелеккә ҡаршы көрәштә булышлыҡ итер, тип ышанам. Юғиһә бит ауылда кемдәрҙең көмөшкә ҡойоуы, арзан араҡы һатыуын белеп торһаң да, ҡулда тейешле закон  акты булмағас, бер ниндәй ҙә сара күреп булмай ине. Хәҙер ундайҙарҙың бер нисәүһенә генә әлеге штрафты һалһындар – был һис шикһеҙ башҡаларын да  аҡылға ултыртасаҡ, минеңсә, сөнки  юғалтыу  ярайһы тос буласаҡ.  Ә шулай ҙа эскелек менән көрәштә был бер яҡлы ғына сара. Әлеге ағыулы эсемлектәрҙе һатып алыусылар булмаһын өсөн тырышырға кәрәк бит. Быныһы  инде бик ауыр мәсьәлә. Ошо тәңгәлдә ирекһеҙҙән совет осоронда ҡулланылған  ЛТП – дауалау-хеҙмәт учреждениелары эше иҫкә төшә. Ә бит был бер ҙә насар түгел ине. Һәр хәлдә, заманында ЛТП-ны яманлаған бер кемде лә хәтерләмәйем, юғиһә, беҙ элеккенән көлөргә генә оҫтабыҙ, ә аныҡ эшкә килгәндә, халыҡ өсөн файҙалы бер нәмә лә эшләй алмайбыҙ. Совет осоронда, исмаһам, барыбер ниҙер эшләнә, тормош төпкөлөндәгеләр яҙмышы ла ҡайғыртыла ине. Ә бөгөн  эскеселәр тулыһынса  йәмғиәт сүплегенә ырғытылған, улар үҙ проблемалары менән япа-яңғыҙ йә үҙҙәре кеүектәр менән бергә. Берәү ҙә ярҙам ҡулы һуҙырға теләмәй. Ә мәсьәлә шул уҡ баяғыса дәүләт кимәлендә сара күреүҙе талап итә. Бәлки, әлеге ЛТП-ларҙы тергеҙеү һөҙөмтә бирер ине? Тағы бер нәмә: элек  ауыл хакимиәттәре янында эскелеккә ҡаршы көрәш комиссиялары булды һәм улар ҙа ниҙер эшләргә тырыша ине. Хәҙер  улар бөтөрөлөп, район кимәлендә генә тороп ҡалды. Тәбиғи, улар һәр бер ауылдағы хәл менән хәбәрҙар була алмай. Йәмғиәтебеҙҙәге бөгөнгө эскелек күренеше туранан-тура илдәге социаль-иҡтисади хәлгә бәйле булыуын да танырға кәрәк. Эш юҡ, ә ғаиләне аҫрарға кәрәк. Бөтәһе  лә Себер сығып китә алмай. Ихтыяры йомшаҡ кешеләр депрессияға бирелә, эсә башлай. Шул урында мал-тыуар үрсетеп, баҡса үҫтереп, умарта тотоп, быйма-кейеҙ баҫып, бура бурап, кешегә  өй һалышып, балта оҫталығы менән дә ғаиләңде аҫрарлыҡ ҡына аҡса табырға булыр ине лә, тик уның өсөн елкә кәрәк шул…

Сәмиға УРАҘҒОЛОВА, блогер: Уҡыған  һәм ике ҡулына эше булған кешеләр мине аңламаҫ, ахырыһы, шулай ҙа үҙ фекеремде белдереп үтмәй булдыра алмайым. Миңә 48 йәш, ауылда йәшәйем. Мәктәп йәшендәге ике балам бар. Ирем менән айырылыштыҡ. Алимент түләмәй, ситкә сығып китте лә ғәйеп булды. Хәҙер минең хәлде самалай торғанһығыҙҙыр, йәмәғәт. Ауылда эш юҡ, хатта иҙән йыуыусы ла кәрәкмәй, сөнки клуб, медпункт, мәктәпте шартлатып ябып бөттөләр, уныһы үҙегеҙгә лә яҡшы мәғлүм. Пенсияға әле бик алыҫ, мин нисек йәшәргә, балалар аҫрарға тейеш? Көмөшкә ҡоям. Кеше яллап эш эшләтеү (картуфлыҡ ерен һөрҙөрөү, бәрәңге ултыртыу, бесән эшләү, ҡош-ҡорт еме алдырыу, ҡаҙ өмәһе үткәреү, емерек ҡура-ҡаралтыны йүнәттереү һ.б.) өсөн үҙемдең кәрәк-яраҡҡа ғына ҡайната инем көмөшкәне. Һораусылар булғас, һата ла башланым. Аҡмаһа ла тамып тора. Унан мин бит ағыулы эсемлек һатып ятмайым, көмөшкә – таҙа спирт, шәкәр ҙә сүпрә – бер ниндәй химия ҡушылмай. Ошоғаса көмөшкә эсеп, берәүҙең дә үлеп ятҡаны юҡ әле, тәүбә. Ана Ҡаҙағстан яғынан килтерелгән ағыулы арзан араҡыны тыйһындар, ҡайҙа уға контроль? Таможня, полиция ни ҡарай, ниңә ирекле рәүештә хатта төпкөл ауылға ла килеп етә был ағыу? Күпме кеше ҡырылды шул арзан араҡы һәм “Боярышник” шыйыҡсаһынан? Ә бына көмөшкәгә бәйләнмәгеҙ, ул ауылда аҡса урынына йөрөй, минең башҡаса табыш килтерер шөғөлөм юҡ. Тиҙҙән балалар мәктәп тамамлай, уларҙы уҡытырға  кәрәк буласаҡ. Уҡыһындар, минең һымаҡ ауылда аптырап ятмаһындар киләсәктә… Исемемде юрый шулай яҙҙым, башҡа көмөшкәселәр ҙә минең хәлдәлер, тип уйлайым. Беҙ бер кемде лә ағыулағаныбыҙ юҡ. Эш бирегеҙ миңә, эш, шул саҡта бөгөндән көмөшкә аппаратын сүплеккә сығарып ырғытырға ризамын!

Фәүзиә МӨХӘМӘТШИНА яҙып алды.

 

Опубликовано в Әйт, тиһәгеҙ... | Оставить комментарий

Башҡортостан халҡы тыуған ерен ташлап, күпләп ситкә китә. Был айырыуса һуңғы йылдарҙа ныҡ күҙәтелә. Уның сәбәптәрен һәм мәсьәләне хәл итеү юлдарын ниҙә күрәһегеҙ?

Илшат РӘХМӘТУЛЛИН, БР Мәғарифты үҫтереү институты ҡарамағындағы Төбәк координация үҙәге етәксеһе: Республикабыҙҙы ташлап, ситкә китеүселәр араһында йәштәр ҙә бик күп. Уларҙың китеүенең объектив  сәбәптәре  бар, шуға ла улар адресына ниндәйҙер ғәйепләү  ташлап булмай. Киреһенсә, йәштәрҙең был ынтылышын хупларға, дәртләндерергә кәрәк, тип уйлайым, сөнки уларҙың күпселеге Мәскәү, Санкт-Петербург һәм башҡа шундай эре ҡалаларға, хатта сит илдәргә белем алырға тип китә. Был йәһәттән  мәктәпте тамамлаусыларға БДИ шарттары һәм һөҙөмтәләре бик ҙур мөмкинлектәр бирә. Ниңә шунан файҙаланып ҡалмаҫҡа? Ситкә китеп уҡыуҙың бер ғәйебе лә юҡ, бында иң мөһиме – уларҙың республикабыҙға әҙерлекле белгестәр сифатында кире ҡайтыуҙары төп шарт. Ләкин бына ошо юҫыҡта проблемалар башлана ла инде. Үкенескә, тыуған яғына эшкә ҡайтҡан йәш белгестәрҙе бында бер кем дә ҡушҡуллап көтөп тромай. Һәр хәлдә, йыш ҡына шулай килеп сыға. Үҙем белгән бер нисә егет менән, мәҫәлән, ана шундай күңелһеҙ хәл килеп сыҡты. Мәскәүҙә гидрогеолог һөнәренә уҡып, республикабыҙҙа эшләргә теләк менән янып ҡайтҡан  ике егеткә лә йүнле  эш урыны табылманы. Ахырҙа, уларҙы был белгестәр эшмәкәрлеге өсөн бер ниндәй шарттар булмаған төпкөл районға ебәрәләр һәм бәләкәй генә эш хаҡы тәғәйенләйҙәр.  Бындай мөнәсәбәт, тәбиғи, эшкә дәрт тә, дарман да тыуҙырмай. Егеттәр икеһе лә эш эҙләп ситкә сығып китергә мәжбүр булдылар. Тағы бер фекерем: йәштәр күпләп ситкә китмәһен өсөн эшсе абруйын күтәреү, уҡыусыларҙы мәктәп йылдарынан уҡ төрлө һөнәрҙәргә йәлеп итә башлау кәрәк. Артабан һөнәрселек-техник училищеларын, колледждарҙы тамамлаусылар араһынан иң көслөләрен һайлап, урындағы предприятиеларға эшкә урынлаштырыу мәсьәләһен ҡарарға кәрәк. Юғиһә, эш һорап килгән йәш белгестәргә: “Это ваши проблемы”, – тип  ултырған чиновниктар арҡаһында йәш кадрҙарға ҡытлыҡ  килеп тыуа ла инде.

Ринат МАМАЕВ, “Йәнле ауыл” үҫеш проекты авторы: Республикабыҙ халҡының  күпләп ситкә китеү сәбәбе ниндәйҙер кимәлдә тарихи аспектҡа  ла нигеҙләнгән, тип әйтер инем. Бындай күренештәр элек тә булған. Әле лә йәштәр күбеһенсә  ата-әсәһе, туғандары кәңәшен тотоп  сығып китә, сөнки урында нимәлер эшләр, аҡса табыр өсөн  күнегелгән ҡалыптарҙан арынырға, ауырлыҡтар кисерергә, тир түгергә тура киләсәк. Бер һүҙ менән әйткәндә, уңышһыҙлыҡ ҡурҡынысы өркөтә уларҙы. Ә ситкә китһәң, ҡушылғанды ғына эшләп тик йөрөйһөң, Себерҙә, мәҫәлән.  Бында бөтәһе лә әҙер: тейешле эш шарттары булдырылған, ашаталар, йәшәр урын бар – ялдан ялға тиклем сыҙап эшләргә генә кәрәк. Шул уҡ ваҡытта  республикабыҙ райондарында  уңышлы ғына эшләп алып киткән ауыл эшҡыуарҙары барлығын да онотмайыҡ. Улар араһында ауылда тыуып үҫеп тә ҡалала эшләп йөрөгән еренән кире ауылға ҡайтып, эшҡыуарлыҡҡа тотоноп китеүселәр ҙә байтаҡ. Кемдер ваҡытында күреп алды: ауылда ерҙәр  иркен, колхоз-совхоздан  ҡалған  биналар буш тора, һөт эшкәртеү  заводы, тирмән  кеүек етештереү объекттары, мәҫәлән. Ә ниңә шуларҙы файҙаланмаҫҡа? Ниндәйҙер ҡаҙаныштарға өлгәшкән ауыл эшҡыуарҙары бөгөн ауыл хужалығы продукцияһы  етештереү, эшкәртеү һәм сауҙа йүнәлешендә эшләй. Ләкин бөгөнгө ҡатмарлы заманда уларҙы ла төрлө проблемалар һағалай.  Беҙҙең “Йәнле ауыл” проекты  ауыл эшҡыуарҙарын ана шундай хәүеф-хәтәрҙән  иҫкәртеү, ҡурсалау маҡсатын ҡуя ла инде. Беҙ бизнес башлап ебәрергә  тейешле аҡсаһы булып та, эште ниҙән башларға белмәгәндәргә лә, аҡсаһы булмаһа ла, ниәтләнеп, тәүәккәлләргә баҙнат итмәгәндәргә ярҙамға киләбеҙ. Улар өсөн дә  махсус программа  төҙөлгән, инвесторҙар йәлеп итеү ҡаралған. Әлеге көндә Ейәнсура, Ҡариҙел, Көйөргәҙе район-ара  эшҡыуарлыҡ хеҙмәттәшлеге  үҙәктәре ойошторолдо. Улар БР Эшҡыуарлыҡ һәм туризм  буйынса дәүләт комитеты  башланғысы һәм финанс ярҙамы менән  бойомға ашырылды. Сиратта – Асҡын, Тәтешле, Балтас, Баймаҡ райондары.  Ғаиләһен, йорт-ерен ташлап, ситтәге “ағайҙарға” бил бөгөргә теләмәгән, ә үҙ ауылында үҙ эшен асып ебәреү дәрте менән янған  илһөйәрҙәрҙе беҙҙең проект буйынса хеҙмәттәшлеккә саҡырабыҙ. Бөгөнгө  ябайҙан булмаған иҡтисади  шарттарҙа эшҡыуарлыҡ итеү ысулдарын бергәләп өйрәнәйек.

Фирүзә ИШБИРҘИНА, хеҙмәт ветераны: Шундай замана етте: халайыҡтар үҙ илен ташлап, тырым-тырағай ҡаса башланы. Кемеһе – Себер китә, кемеһе – тура  Мәскәүгә, кемеһе Питер юллана. Ҡаҙан, Силәбе, Екатеринбург, Төмән һәм башҡа шундай эре ҡалаларға барып урынлашыусылар ҙа байтаҡ икән. Шуныһы борсоуға һала: ситкә китеүсе ерҙәштәребеҙ  һаны йылдан-йыл арта ғына бара. Сәбәбе бер генә – республиканың иҡтисади үҫеш темптары ҡырҡа түбәнәйеүе арҡаһында  тормош  хәленең  насарайыуы, эш хаҡының түбән булыуы. Ошо сәбәпле Башҡортостан буйынса миграция кимәле күрше төбәктәрҙәгенә ҡарағанда 1,5-2 тапҡырға  юғарыраҡ. Былтыр, мәҫәлән, 148 мең кеше яҡшы тормош эҙләп, ситкә сығып китергә мәжбүр булған. Әйткәндәй, улар араһында юғары квалификациялы белгестәр һәм эшселәр ҙә байтаҡ икән. 148 мең кеше республика өсөн эшкә һәләтле халыҡтың  8 процентын юғалтыуға тиң, тип билдәләнә. Был хәлде БР Башлығы Р. Хәмитов та рәсми кимәлдә танырға мәжбүр булды. Әйткәндәй, әле килтерелгән мәғлүмәттәр тап уның БР Иҡтисади үҫеш министрлығы коллегияһындағы сығышында яңғыраны ла инде. Айырыуса ауылдарҙа хөкөм һөргән эшһеҙлек ҡотолғоһоҙ күренешкә әүерелде. Республика етәкселеге бындай хәлдән ҡотолоу юлын крәҫтиән һәм фермер хужалыҡтарын берләштереүҙә, йәғни кооперация юлында күрә. “Эксперт-Урал” журналы хәбәрсеһе менән әңгәмәһендә БР Башлығы Р. Хәмитов ошо хаҡта ентекләп һөйләй. Европа хәҙер акционер һәм яуаплылығы сикләнгән  йәмғиәттәрҙән баш тартып, яңы йүнәлешкә – уртаҡ милекселек – халыҡ предприятиеларына, кооперация формаһына күсә, ти ул. Әлеге ваҡытта 200 меңләп кеше вахта ысулы менән Себерҙә эшләй. Күпселеге -  юғары квалификациялы механизатор, тракторсы, электрик һ.б.шундай һөнәр эйәләре. Ә бит улар үҙебеҙҙә эшләргә лә риза. Себерҙә, әйтәйек, бер айҙа 50 мең эш хаҡы ала икән, уның ҡарауы, бер ай өйөндә ял итеп, эшләмәй ята. Үҙебеҙҙә ай һайын 20-25 мең алып эшләһәләр ҙә был барыбер Себерҙә алған суммаға  тиңләшә. Вахта менән эшләүселәрҙе  Башҡортостан хеҙмәт баҙарына, республика иҡтисадына ҡайтарыу юлдары эҙләнә, тип әйтелә әңгәмәлә, тик был йәһәттән нимәләр күҙҙә тотолоуы, ниндәй эш урындары булдырыласағы хаҡында асыҡ бәйән ителмәй. Йәштәребеҙҙең дә тыуған еренән биҙеүе, бәхет эҙләп, сит-ят тарафтарға күпләп китеүе менән килешеп булмай. Уҡыуҙы тамамлап ҡайтҡандары өсөн эш булмауы ғына сәбәп түгелдер, тием быға. Дөрөҫөн әйткәндә, һуңғы йылдарҙағы  оптималләштереү эҙемтәһе мәғариф учреждениелары нигеҙен дә ярайһы ҡаҡшатты.  Икенсенән, төбәк уҡыу йорттарында белем биреү кимәленең Мәскәү, Санкт-Петербург вуздары программалары һәм йүнәлештәре  сифатынан  күпкә ҡалышыуы. Әлбиттә, балалар ҙа, уларҙың ата-әсәләре лә ҡайҙа яҡшыраҡ – шул вариантты эҙләй  һәм үҙҙәре теләгән уҡыу йортонда белем алырға хоҡуҡлы. Ә инде уларҙың ҡайтыу-ҡайтмау мәсьәләһе әлеге лә баяғы бер нәмәгә – республиканың үҫеш кимәленә бәйле.

Фәүзиә МӨХӘМӘТШИНА яҙып алды.

 

Опубликовано в Әйт, тиһәгеҙ... | Оставить комментарий

Экологик белем һәм тәрбиә бирмәйенсә, йәш быуында илһөйәрлек тәрбиәләп буламы?

Гөлсинә ЙӘҒӘФӘРОВА,  БДУ-ның Сибай институты Экология кафедраһы мөдире, биология фәндәре кандидаты: Ысынлап та, һорау дөрөҫ ҡуйыла: минеңсә, йәш быуынға экологик белем һәм тәрбиә бирмәйенсә,  уларҙа илһөйәрлек тойғоһо уятыу мөмкин дә түгелдер. Сөнки илһөйәрлек тойғоһо бит ул, асылда, тыуған йортҡа,  ата-әсәңә, яҡындарыңа, тыуған төйәккә – үҙеңде уратып алған урман-ҡырҙарға, сәскәле яландарға, мәғрур тауҙарға, сылтырап аҡҡан шишмәләргә булған мөнәсәбәттән ярала. Артабан ул кешенең ҡылығы, тәртибендә сағыла;  тыуған илеңде, халҡыңды яратыу хисе аныҡ эштәр менән раҫлана. Тойғо ҡылыҡҡа әүерелһен өсөн белем һәм тәрбиә кешенең шәхес булып формалашыуында мөһим әһәмиәткә эйә. Экологик белем нигеҙендә кеше менән тәбиғәттең мөнәсәбәтен өйрәнеү, тәбиғәт байлыҡтарын дөрөҫ файҙаланыу, һаҡлау һәм тергеҙеү алымдары ятһа, экологик тәрбиә маҡсаты иһә тирә-яҡ мөхитте аңлы ҡабул итеүҙе формалаштырыу, тәбиғәткә һаҡсыл ҡараштың кәрәклегенә инандырыуға дөрөҫ йүнәлеш биреү тора. Экологик тәрбиәле, белемле кеше аңлы рәүештә тәбиғәтте дөрөҫ файҙалана, ҡуллана, һаулығы хаҡында ҡайғырта, халҡын хөрмәт итә, илен, ерен, тыуған йортон, туған тәбиғәтен ярата, уны  һаҡлай. Тимәк, илһөйәрлек тәрбиәһе һәм экологик белем, тәрбиә бер-береһенән айырылғыһыҙ. Тыуған ереңде, илеңде, тәбиғәтеңде һаҡлау өсөн уны яратырға, яратыу өсөн уны өйрәнергә кәрәк. Әгәр һин үҙеңде уратып алған мөхитеңде яҡшы белһәң, уның бөтмәҫ-төкәнмәҫ серҙәрен аңлы рәүештә өйрәнһәң, уны ысынлап та күҙ ҡараһылай һаҡлайһың, уның  киләсәген ҡайғыртаһың. Экологик белем һәм тәрбиә биреү системаһын үҫтереү, студенттарҙа тәбиғәткә һаҡсыл ҡараш тәрбиәләү, илебеҙгә, тыуған еребеҙгә, халҡыбыҙға хеҙмәт итеү, һөйөү уятыу маҡсатында Сибай институтында байтаҡ эштәр башҡарыла. Беренсенән, барлыҡ йүнәлеш студенттары ла  экология предметын  фән булараҡ өйрәнә; экологик өмәләр, ярыштар, фәнни-ғәмәли конференциялар, олимпиадалар үткәрелеп тора. Улар, тәбиғи, ҡыуаныслы һөҙөмтәләр бирә. Мәҫәлән, үткән уҡыу йылында “Экология” йүнәлеше студенты Вәкил Ғәлиәкбәров  экология буйынса Бөтөн донъя асыҡ интернет-олимпиадала ҡатнашып, бронза миҙалға лайыҡ булды. Ғөмүмән, тәбиғәткә һаҡсыл ҡараш тәрбиәләүҙе бала саҡтан уҡ башлау отошло. Беҙҙең Экология кафедраһы был йәһәттән дә әүҙемлек күрһәтә һәм Урал аръяғы мәктәптәре менән тығыҙ бәйләнештә йәшәй. Институтта йыл һайын “Тыуған еребеҙ экологияһы” тигән темаға фәнни-ғәмәли конференция үткәрелә. Унда мәктәп уҡыусылары экология һәм уның кеше сәләмәтлегенә тәьҫире хаҡында көнүҙәк мәсьәләләр күтәрә. Киләсәктә студенттарыбыҙҙың һәм беҙҙең менән бәйләнештә булған мәктәп уҡыусыларының ил-ер ҡәҙерен аңлаған төплө белгестәр, ялҡынлы илһөйәрҙәр булып үҫеүҙәрендә шигем юҡ.

Марат БӘХТИЙӘРОВ, Көньяҡ Урал ҡурсаулығы хеҙмәткәре: Һуңғы йылдарҙа  донъя кимәлендә экологияны һаҡлауға ҙур иғтибар бирелә: экологик саммиттар, форумдар үткәрелә. 2015 йылда Рәсәй Президенты Владимир Путиндың  климат мәсьәләләре буйынса Парижда булып үткән БМО саммитында, Халыҡ-ара Арктика  форумында һөйләгән сығыштары асылда тирә-яҡ мөхитте һаҡлау буйынса программа положениеларын үҙ эсенә алды. Шул уҡ ваҡытта, минең уйымса, был өлкәлә мәсьәләләрҙең  иң мөһиме булып граждандарҙа, киләсәк быуында экологик белем һәм шуға бәйле экологик мәҙәнилек тәрбиәләү иң әһәмиәтлеһе булып ҡала. Экологик белем ни өсөн кәрәк беҙгә? Беренсенән, әле генә әйтеп китеүемсә, кешелектең экологик мәҙәнилек кимәлен  күтәреү маҡсатында.  Беҙҙә әле кимәл тигән нәмә, тураһын әйткәндә, юҡ кимәлендә. Һис тартынып тормайынса, беҙ тәбиғәттең иң гүзәл, изге иҫәпләнгән урындарында ла үҙебеҙҙән һуң бысраҡ ҡалдырырға, сүпләргә, уйлап та бирмәй усаҡ тоҡандырып ебәрергә  ғәҙәтләнгәнбеҙ һәм был йылдар буйына шулай дауам итә. Экологик белем биреү кешене барыбер уйланырға,  анализларға, перспективаны күҙалларға ярҙам итә: балаларыбыҙға ниндәй өлгө күрһәтәбеҙ һәм  үҙебеҙҙән һуң уларға ниндәй мираҫ ҡалдырабыҙ – ошо хаҡта, мәҫәлән. Экологик белем һәр кемгә кәрәк, айырыуса үҫеп килеүсе быуынға. Бер география фәне генә бындай белемде бирә алмай, әлбиттә. Мәктәптәрҙә экология  дәрестәре булдырыу, уҡыу әсбаптары, ҡулланма материалдар, методик күрһәтмәләр нәшер итеү кәрәк, тип уйлайым. Был йәһәттән  мәктәп уҡыусылары ҡатнашлығында уйын, ярыш, фестиваль һәм конкурстар үткәреү яҡшы һөҙөмтә бирәсәк, үҙ тәжрибәмдән сығып әйтәм быны.  Беҙҙең ҡурсаулыҡ  Белорет, Архангел, Силәбе өлкәһенең Ҡатау-Иван районы  биләмәләрен берләштерә. Беҙ ошо райондар мәктәптәре менән  балаларҙа тәбиғәткә ихтирам, һөйөү тойғолары тәрбиәләү буйынса тығыҙ бәйләнештә эшләйбеҙ. Мәҫәлән, улар йыл һайын айырым һаҡланған тәбиғәт биләмәләренә ярҙам йөҙөнән ойошторолоп килгән  халыҡ-ара “Парктар маршы” акцияһында ихлас ҡатнаша. Унда 5-се кластан алып бөтөн уҡыусыларҙы йәлеп итергә тырышабыҙ: улар тәбиғәт байлыҡтарына һаҡсыл мөнәсәбәттә булырға, сүпләмәҫкә өйрәнәләр, пейзаж күренештәрен һүрәткә төшөрәләр, тәбиғи материалдарҙан ҡул эштәре буйынса оҫталар конкурсында ҡатнашалар. Йәйге каникулдарҙа  махсус отрядтар төҙөп, турист һуҡмаҡтары буйлап сәйәхәт итеү, палаткалар ҡороп, йылға буйҙарында ял итеү тәбиғәтте яҡындан тойорға,  уны  аңларға  булышлыҡ итәсәк.

Айһылыу ЮНЫСБАЕВА, Баймаҡ районы Йомаш мәктәбе уҡытыусыһы: Билдәле булыуынса, быйылғы йыл Экология һәм айырым һаҡлауға алынған тәбиғәт биләмәләре  йылы тип иғлан ителде. Был юҡҡа ғына түгел. Йәмғиәттә кеше, тыуған төйәк, тыуған ил, тәбиғәт төшөнсәләре тығыҙ бәйләнештә ҡабул ителә. Шуға күрә лә тәбиғәтте һаҡлау, тимәк, кешелекте, илде һаҡлауға бәрәбәр. Бына ошо төшөнсәләр кешегә бала саҡтан, йәғни ғаиләнән, мәктәп тарафынан аңына еткерелергә тейеш. Был төшөнсәләр Баймаҡ районы Йомаш урта мәктәбендә уҡыусыларға нисегерәк еткерелә һуң? Тиҫтә йылдар инде мәктәптә “Мәктәп урмансылығы” түңәрәге эшләй. Уның менән биология уҡытыусыһы Роза Байегетова етәкселек итә. Уҡыусылар йыл һайын апрель-май айҙарында йәш үҫентеләр ултыртыуҙа ҡатнаша, йылға-күл буйҙарын таҙартырға сыға, республика буйынса үткәрелгән төрлө слет, ярыштарҙа ҡатнаша. Һәр йыл ағастар ултыртыуҙан килгән килемгә мәктәптә балалар һабантуйы, Яңы йыл байрамдары үткәрелә. Күптән түгел генә беҙҙең балалар БР Урман хужалығы министрлығы үткәргән мәктәп урмансылығы съезында ҡатнашып, үҙҙәрен күрһәтеп, призлы урындар яулап, маҡталып ҡайттылар. Айырыуса Әлекбаева Әминә, Тойғонова Наҙгөл, Солтангәрәева Гөлназ, Барлыбаева Гөлзидә, Байсыуаҡов Дим, Вәлиева Хадижә һәр экологик башланғыстың инициаторҙары булып танылды. Беҙҙең мәктәп уҡыусылары район, республика кимәлендәге экологик темаға фәнни тикшеренеүҙәр эштәре лә башҡаралар. Был эштәре менән республика, район кимәлендә призлы урындарға лайыҡ булалар. Ғөмүмән, беҙҙең Йомаш мәктәбендә тәбиғәтте һаҡлау буйынса бик матур йолалар бар. Яҙ етһә – ағас ултыртыу, экологик өмәләр, тематик походтар, ҡыштарын – тағараҡ, йәшел патруль операциялары үтә һәм былар барыһы ла уҡытыусылар менән берлектә башҡарыла. Ҡайһы бер сараларға ата-әсәйҙәр ҙә йәлеп ителә. Аҙналыҡтар үткәрелә. Был аҙналыҡта тыуған ил, тыуған төйәккә бағышланған йыр, шиғыр бәйгеләре үтә. “Экологик ассорти” тип аталған класс сәғәттәре үтә. Бына шулай, беҙҙең уҡытыусылар экологик тәрбиә бирмәйенсә, уҡыусыларҙа илһөйәрлек тәрбиәләү икеле булыуын яҡшы аңлап эш итә.

Фәүзиә МӨХӘМӘТШИНА яҙып алды.

 

Опубликовано в Әйт, тиһәгеҙ... | Оставить комментарий

Тормошта көлкө тыуҙырған ниндәй күренештәр, парадокстар хаҡында һөйләр инегеҙ?

Фәнил ИШБИРҘИН, хеҙмәт ветераны: Уйлай, һөйләй китһәң, ысынлап та, тормошобоҙҙа көлкөлө хәлдәр ҙә, ҡыҙғаныстары ла күп шул. Айырыуса сәйәсәт өлкәһендә көлкөлө хәлдәргә  килтергән абсурд осраҡтар байтаҡ. Бына, мәҫәлән, яңыраҡ ҡына Дәүләт  Думаһының юғары трибунаһынан “Берҙәм Рәсәй” партияһының ҡайһы бер ағзаларына төбәлгән шундай янау яңғырауына күптәрегеҙ шаһит булғандыр: “Мәскәү өлкәһендә ЛДПР ағзаларын һайлауҙар исемлегенән сығырға мәжбүр итеп, уларға баҫым яһалған, ҡурҡытҡандар. Бының менән мафия командалыҡ итә, ә һеҙ уларҙы яҡлайһығыҙ. Киләһе йыл Кремлгә килгәс  тә һеҙҙе атып һәм  аҫып бөтөрәм, әҙәм аҡтыҡтары!”  Бындай хәлгә нисек көлмәйһең?  Хәйер, Жириновскийҙың ауыҙын үлсәп асмай торған ғәҙәтенә күнегеп тә бөткәнбеҙ инде. Көлкө булыр ине лә ул, шул уҡ ваҡытта ҡыҙғаныс та булмаһа… Ул бит бәғзе депутаттарҙы коррупцияла ғәйепләй. Әлбиттә, бындай ғәйепләү махсус органдар эше, ләкин, урыҫ әйтмешләй, “пока суд да дело”… Мафия бит беҙҙә утта  янмай, һыуҙа батмай: әлеге мафияның эшмәкәрлектәре судҡа тиклем барып етмәйәсәге лә, Рәсәйҙә коррупцияны бөтөрөп булмаясағы ла көн кеүек асыҡ. Шуға ла Жириновскийҙың йән әрнеүен үҙенә генә хас репертуарҙа белдереүе, бер яҡтан, көлкө тойолһа ла, икенсе яҡтан, уны  аңларға ла булалыр. Утта янмай, һыуҙа батмай, тигәндән, тап шул һүҙҙәргә тағы бер  миҫал – әлеге лә баяғы ҡот осҡос ҡолас алған коррупция арҡаһында отставкаға ебәрелгән А. Сердюковтың трагикомик хәлдә тороп ҡалыуы уға ҡайтанан юғары вазифаларға үрләргә бер ҙә ҡамасаулыҡ итмәне. “Комсомольская правда” гәзите яңыраҡ ҡына әле ошо хаҡта “Сердюковты кем туҡтатыр? Ул бит хәҙер КамАЗда!” тип көлөп яҙҙы. Баҡтиһәң, оборона һынлы министрлыҡтан башынан һыйпап ҡына отставкаға ебәрелгән был әҙәм бик кәрәкле кеше булып сыҡҡан да. Хурлыҡлы рәүештә отставкаға киткәндән һуң ғына ла ул 8 урынға юғары вазифаға тәғәйенләнгән! Хөкүмәтебеҙҙең атайҙарса йылы хәстәрлеге менән ул авиация һәм космос тармағының эре-эре холдинг һәм корпорацияларына етәкселек итә. Ахыр сиктә,  хатта КамАЗ кеүек автогиганттың да Сердюков һәләттәренә мохтажлыҡ кисереүе асыҡлана,  һәм күптән түгел ул ошо акционерҙар йәмғиәтенең директорҙар советы составына индерелә. Көлкөмө был,  әллә, һеҙ әйтмешләй, парадоксмы?

Венер ИСХАҠОВ, журналист: Ҡыҙҙарыбыҙ балалар баҡсаһына йөрөй башлағас булған бер хәл иҫкә төштө. Төркөм тәрбиәсеһе ҡатынымдан республикала билдәле генә бер ғалимә, тел белгесе ханымдың башҡорт телен өйрәнеү буйынса методик ҡулланма-дәреслеген табып биреүебеҙҙе үтенгән. “Ирегеҙ матбуғатта эшләгәс, уға был дәреслекте йә уның авторын эҙләп табыуы ҡыйын булмаҫ, беҙ  һәр хәлдә таба алманыҡ”,-  ти икән тәрбиәсе. Эйе, башҡорт телен өйрәтеү буйынса был ҡулланманы ла, уның авторын да яҡшы беләм, Матбуғат йортонда ла йыш осратам уны: балаларға башҡорт телен өйрәтеү ысулдары хаҡында мәҡәләләрен баҫтыра.  Китап магазиндарынан әлеге дәреслекте таба алмағас, ғалимәнең өй телефонын алып, үҙенә шылтыратырға булдым.”Һаумыһығыҙ!” тиеүемә: “Здрасте, мамы нет дома”,- тип, һөйләшеп бөтөр-бөтмәҫтән  был үҫмер трубканы ташланы. Бәлки, үҙен тап итермен, тип, иртәгәһенә тағы шылтыратам, ләкин был юлы ҡыҙы яуап бирҙе: “Здрасте, мама в командировке, будет через три дня”. Өс көн дә үтеп китте, ләкин минең башҡаса был телефон һандарын йыйырға ҡулым күтәрелмәне…

Ғәзиз ЙОСОПОВ, БР Стратегик эҙләнеүҙәр институтының матбуғат хеҙмәткәре: Кешеләр араһында мине көлдөргәнсе аптыратыусылар, улар – мыжыҡтар һәм тәнҡитләүселәр. Ундай кешеләрҙең тормошо һис бөтмәй торған парадокс инде ул. Берәүҙе беләм: ғүмер буйы  тормошта булған барлыҡ кире күренештәрҙә етәкселәрҙе генә ғәйепләп, уларҙы ғына тәнҡитләп йөрөнө-йөрөнө лә,  берҙән-бер көн килеп үҙен юғарыға үрләткәйнеләр, бюрократлыҡта барыһынан да уҙҙырып ебәрҙе. Һәм тағы. Ауылдарҙа үҙ көсө, үҙ йүнселлеге менән мал табып, эшҡыуарлыҡ, фермерлыҡ, кәсепселек менән шөғөлләнгәндәр ҙә, ғәҙәттә, ауылдаштарының ҡаты тәнҡит утына эләгеүсән. Тәнҡитләүселәр, әлбиттә, ҡулынан эш килмәгәндәр йә эшләргә теләмәүселәр. Шундайҙарҙың берәүһенең күршеһе байып китте икән, ти. Ул мотлаҡ: “Күршем хәйләкәр, шуға бай, ә беҙ дөрөҫ йәшәйбеҙ, шуға байымайбыҙ”, – тиәсәк. Бына шундай, ни байый алмай, байыһа ла, уның ҡәҙерен белмәй, ә ҡәҙерен белгәндәрҙе тәнҡитләй-тәнҡитләй йәшәгәндәр  бар инде томошобоҙҙа…

Әмир ҒҮМӘРОВ, яҙыусы: Көлкөлө, һәр төрлө парадоксаль хәлдәр һәр саҡ осрап тора тормошта, тик ана шуларҙы күрә, баһалай белергә лә кәрәк, минеңсә. Ә  ҡайһы ваҡыт  ниндәйҙер күңелһеҙ хәлде көлкөгә һабыштырып, ҡыйынлыҡтан, ниндәйҙер проблеманан ҡотолорға ла була. Ошоға бәйле йәш саҡтағы бер ваҡиға иҫкә төштө. Төндә Өфө  буйлап  йәйәү ҡайтып киләм, транспорт туҡтап бөткән. Бер заман мине  арттан милиция машинаһы ҡыуып етеп, ултыртып алдылар ҙа, исем-фамилияны һорашып, протокол төҙөй ҙә башланылар. Мәғлүмәттәрҙе тултырып бөткәс, береһе, күпме миҡдарҙа эскәнеңде үҙ ҡулдарың менән яҙ, тип  ручка биргәйне, мин тот  та 99,9 грамм тип яҙ ҙа ҡуй. Бына тегеләр шарҡылдашып көлөшә башламаһынмы!  Шулай итеп, юмор менән милиционер егеттәрҙең  күңелдәрен йомшартып, көсөргәнешле хәлде уйын-көлкөгә бороп ебәрә алдым. Улар ҙа кеше бит, юморҙы баһалай белделәр: протоколды йыртып ташланылар ҙа, үҙемде  машиналарында өйөмә тиклем үк килтереп төшөрөп киттеләр. Көлкөлө йор һүҙ, килеп тыуған хәл-ваҡиғаға парадоксаль йүнәлеш биреп ебәреү, әйтеүемсә,  һәр ваҡыт үҙеңә ҡарата  эргә-тирәләгеләрҙең  яҡшы, эскерһеҙ  мөнәсәбәтен булдырырға ярҙам итә.

Фәүзиә МӨХӘМӘТШИНА яҙып алды.

 

Опубликовано в Әйт, тиһәгеҙ... | Оставить комментарий