Матурлыҡ – морат түгел, фәҡирлек – оят түгел, тиһәләр ҙә, бөгөнгө заманда бөтә ағзалары теүәл әҙәм өсөн фәҡирлектә йәшәү оят түгелме?

Ғиндулла ШӘЙӘХМӘТОВ, педагог-ветеран, Рәсәй Федерацияһы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы, имам-хатиб: Оят инде, хатта тел тартмай улай әйтергә. Үҙегеҙ әйтмешләй, һауһаҡ кеше фәҡирмен тип әйтә алмай, хаҡы юҡ. Колхоздар бөтөрөлгәс, күптәр эшһеҙ тороп ҡалды, тик беҙҙең Ғафури районы Сәйетбаба ауылында халыҡ тырыш, егәрле: пай ерҙәрендә мал аҙығы, бесән үҫтереп сабалар, баҡсаларында картуф, кәбеҫтә, сөгөлдөр, башҡа йәшелсәһен сәсәләр, мал аҫрайҙар – шөкөр, берәү ҙә ас-яланғас түгел. Эйе, күреп ҡалғайным календарҙа: 19 декабрь – фәҡирҙәргә ярҙам көнө, тип. Ул да булһа, халыҡ-ара кимәлдәге ярҙам һәм Ер шарының ысынлап та ас-яланғас хәлдәге асарбаҡтарына ярҙам тураһында һүҙ баралыр, тип уйлайым. Беҙҙең илдә лә күп ярлы халыҡ, тик беҙҙә байҙар фәҡирҙәргә ярҙам итеп өйрәнмәгән: зәҡәт, хәйер тигән нәмәне лә белмәй улар. Ундайҙарҙың байлығы рәхәт тормош килтермәйәсәк барыбер эйәләренә. Рәсәйҙә фәҡирҙәр күп, тинем, ләкин милләттәштәремә ҡарата бындай һүҙҙе ҡулланғы килмәй бер ҙә. Халҡыбыҙ беҙҙең ғорур һәм бай рухлы, шуға ла ярлы ғына йәшәгәне лә туҡтауһыҙ зарланып, бахыр хәленә төшмәҫкә тырыша. Өфөгә барһаң, ситтән килгән мигранттарҙың әрһеҙлегенә аптырап ҡайтаһың: ҡул һоноу ғына түгел, юлыңа арҡыры төшөп, кейемдән тартып, бала-сағаһына тиклем әрһеҙләшеп өйрәнгән, оят тигән нәмәне белмәй ҙә улар. Ҡулын һоноп, хәйер һорауҙың иң ҙур хурлыҡ икәнен белә беҙҙең халыҡ, шуға ла үҙ көнөн үҙе күреп, үҙ көсөнә генә ышанып, ғаиләһен аҫрарға, йүнен табырға ғәҙәтләнгән.

Илсур БӘХТИЙӘРОВ, эшҡыуар, Ҡариҙел районы: Мин йәш кеше, бәлки, икенсерәк төрлө уйлаһам, ғәйеп итмәҫһегеҙ. Фәҡирлектә көн күргән кешегә оят түгелме, тип әйтеү, нисектер, бигүк яҡшы түгел һымаҡ, сөнки фәҡирҙе шундай хәлгә төшөргә мәжбүр иткән дәүләткә оят булырға тейештер бит иң тәүҙә? Әлбиттә, һаулығы бар кеше ҡулынан килгәнен эшләмәйенсә, хәйергә генә өмөт итеп ултыра алмай. Ләкин ауылда һаулығы булғандарға ла, йәштәргә лә хатта  эш юҡ икәнен дә беләһегеҙ. Шуға ла күпселек ир-егеттәр хәйерселектән ҡасып, күрше төбәктәргә һәм ҙур ҡалаларға, ҡайһылары Себергә китеп эшләй. Мин үҙем мәктәптә һыҙма, рәсем, физкультура дәрестәренән уҡыта инем,  оптималләштереү һөҙөмтәһендә башланғыс кластар ғына тороп ҡалғас, ҡыҫҡартыуға эләктем. Аптырап, ҡайғыға бирелеп, эсеп ятһаң, тап ана шул хәйерсе көнөнә ҡалаһың да инде. Унан бит ғаиләң, ике балаң күҙгә ҡарап тора. Юҡ, улар бер ҡасан да “хәйерсе балаһы” тигән исем күтәрмәйәсәк! Бына нимә сәмләндерҙе мине. Тоттоҡ та элек урман хужалығында эшләп, предприятие ябылыу сәбәпле эшһеҙ йонсоған ағайым менән мебель оҫтаханаһы асып ебәрҙек. Улыма ултырғыс яһап, уйнап ҡына  башланған эш күңелемә ятты. Унан өҫтәл, өйҙә дәрес әҙерләргә балалар партаһы, балалар карауаты, хатта диван, комод, һандыҡ, ишек-тәҙрә яҡтары, рамдар һәм башҡа шундай нәмәләр ҙә  яһай башланыҡ.  Күрше ауылдарҙан килеп заказ биреп китәләр – эшһеҙ, аҡсаһыҙ ултырмайбыҙ. Ауылда үткәрелеп торған дини-мәҙәни сараларҙа ярҙам да күрһәткеләйбеҙ. Фәҡир, тигәндән, ауылдағы яңғыҙаҡ ҡына әбей-бабайҙар ҙа үҙҙәренсә ҡош-ҡорт, кәзә тотоп булһа ла донъя көтөргә тырыша, ә бына ҡырҡҡа етеп барған өс-дүрт уҫлаптай ир ғәләмәте ас ултыра, шунлыҡтан, күбеһенсә уғрылыҡ менән көн күрәләр. Береһе төрмәнән ҡайтҡан, икенсеһе эсә барып аҡылын юйған, башҡалары ла эскегә һалышҡан, кешегә ялланып тамаҡ туйҙырырға ла хатта ҡулдарынан килмәй. Асыҡтан-асыҡ кеше таламаһалар ҙа,  төнгө кәсептәре бик таҙанан түгел: кемдеңдер картуфын ҡаҙып ашайҙар, икенселәренең ҡаҙ-тауығын ҡулға төшөрәләр. Бына шундай “фәҡирҙәр” бар беҙҙә, уларға оялырға кәрәк тә бит, тик ундайҙар ояттың ни икәнен дә белмәй. Ваҡытында уларҙы бәпләп-иркәләп үҫтергән ата-әсәһе оялһа оялып яталыр гүрҙәрендә… Был хәйерсе-әрәмтамаҡтар менән хәҙер  хатта полиция ла бәйләнергә теләмәй, ә ауыл кешеһе түҙә. Тик минең уйымса, был түҙемлек оҙаҡҡа бармаҫ, “ауылдан һөрөргә кәрәк уларҙы” тигән асыулы хәбәр йөрөй халыҡ телендә.

Сәйҙә ФӘЙЗУЛЛИНА, уҡытыусы: Халыҡ мәҡәлдәре – тарих төпкөлөнән килгән һабаҡ улар. Заманына күрә дөрөҫ тә әйтелгәндер инде “фәҡирлек оят түгел,” тип, тик бөгөн бит әле замандар башҡасараҡ. Элек батша заманында халыҡ аяуһыҙ иҙелеп, бер ниндәй хоҡуҡһыҙ ауырлыҡта көн күргән, фәҡирлектә йәшәгән. Ә бөгөн рәхәт йәшәйме ни һуң халыҡ? Аяҡ-ҡулың һау, ағзаларың теүәл, бар, эшлә, юғиһә, оят, тип әйтеүе еңел дә ул, тик бына һау-сәләмәт кешегә лә, шулай уҡ дипломлы йәш белгестәргә лә хатта лайыҡлы эше бармы һуң әле? Рәсми статистикаға ҡарайыҡ, булмаһа: “Үткән йыл Рәсәйҙә фәҡир ғаиләләр һаны икеләтә артты, тип әйтелә унда. Бөтөн Рәсәй йәмәғәтселек фекерен өйрәнеү үҙәге (ВЦИОМ) мәғлүмәттәре буйынса, тамаҡ туйҙырыуға ла аҡсаһы етмәгән ғаиләләр һаны былтыр 39 процент тәшкил итте. Был 2014 йыл менән сағыштырғанда 17 процентҡа күберәк килеп сыға. Шуның менән бәйле, машина, йорт йыһаздары,  көнкүреш техникаһы һатып алыусы уртасалыҡта  йәшәгән синыф кимәле ныҡ ҡына кәмеүгә дусар ителде. Илдә фәҡирлек көсәйә бара: был хаҡта күҙгә күренеп айырыла барған килем буйынса тигеҙһеҙлек  нисбәте бик асыҡ һөйләп тора, уны бер нисек тә йәшереп булмай.  Бөгөнгө көндә Рәсәй халҡының 10 проценты хәйерселек сигендә көн күрһә, 15 проценты был сикте үтеп киткән. Ағымдағы йыл башында ғына ла беҙҙә эшһеҙҙәр һаны 4,5 млн  кеше булып, был эшкә һәләтле бөтөн халыҡтың 6 процентҡа яҡын өлөшөн тәшкил итә. Былары ла рәсми теркәлгән эшһеҙҙәр һаны, ә уларҙың теркәлмәгәндәре, айырыуса ауылдарҙа, күпмегә барып етә икән? Халыҡтың реаль килеме бик ныҡ кәмей. Был хаҡта әле генә “Комсомольская правда” (8.12. 2016) гәзитенән  шундай мәғлүмәт уҡыным: хаҡтар ҡиммәтләнеү сәбәпле, 50 процент халҡыбыҙҙың  ғаилә бюджетының яртыһы фәҡәт аҙыҡ-түлеккә  китеп тора икән, ә 15 процент кеше ашау мәсьәләһендә лә хатта экономияларға мәжбүр.  Был, әлбиттә, һәйбәт тормоштан түгел. Рәсәйҙең яңы тәғәйенләнгән иҡтисад үҫеше министры М. Орешкин, халыҡтың фәҡирләнеүе илдең иҡтисад үҫешен тотҡарлай, тип танырға мәжбүр булды хатта.  Шул уҡ ваҡытта ил хөкүмәте  һаман да элекке курстан арына алмай һәм халыҡтың тормош кимәлен яҡшыртыу  буйынса бер ниндәй эшлекле сара күрелмәй. Минеңсә, бөгөнгө фәҡирҙәргә генә түгел, ә уларҙы шундай хәлгә төшөргән дәүләтебеҙгә лә оят булырға тейеш.

Фәүзиә МӨХӘМӘТШИНА яҙып алды.

 

Опубликовано в Әйт, тиһәгеҙ... | Оставить комментарий

Яңы йылыңдың нисек килере уны нисек ҡаршылауыңа бәйле, тигәнгә ышанаһығыҙмы?

Людвиг ШАБАНОВ, хеҙмәт ветераны, Башҡортостандың  атҡаҙанған химигы: Ышанам, халыҡта шундай ырым да бар бит. Яңы йыл ҡаршылау тантанаһын  ғаилә байрамы, тип иҫәпләйем. Шуға ла күпселек осраҡта  өйҙә, ҡатыным, улым менән бергәләшеп ҡаршыларға тырышабыҙ уны: үҙ өйөңдә – үҙ көйөң, тигәндәй, иркенләп һөйләшеп-фекерләшеп алырға форсат тыуа, үҙең теләгән телетапшырыуҙы ҡарарға мөмкин. Эс, тип көрәгә күтәргән, мәжбүрләгән кеше, иҫерек ығы-зығы юҡ – йәнгә рәхәт! Бөтәһе лә үҙеңсә – кеше күңелен күрергә, бының өсөн төп күтәрергә, дежур телмәр тоторға ла кәрәкмәй. Ихлас ҡына итеп үҙебеҙҙең баҡсабыҙҙа үҫтергән йәшелсә-емештән табын әҙерләй еңгәгеҙ, мин ҡулдан килгәнсә ярҙам иткән булам шунда. Һиллек, рәхәт – айырыуса бер күңел тыныслығы кисерәм мин Яңы йыл кисендә. Һәм, шөкөр, әйткәндәй булмаһын, йылдарыбыҙ ҙа ана шулай бер көйгә, күнегелгән режимда  матур ғына үтә тора. Өлкәнәйгәс, кешегә тағы ни кәрәк? Тик бына оло йортобоҙ – илебеҙ, планетабыҙ  ҙа  имен, тыныс булһын ине, тип теләйем.  Бигерәк буталды бит халыҡ-ара хәл. Яңы йыл кисен айыҡ аҡыл менән, изге доғалар уҡып ҡаршылайыҡ, йылдарҙың имен килеүен теләйек, ил-йортҡа – бәрәкәт, ҡот ҡунһын, үҙебеҙ сәләмәт булайыҡ, амин!

Таһир ӘХМӘТШИН, мәҙәниәт хеҙмәткәре: Бынан егерме  йыллап элекке  бер  Яңы йылым ғүмерлек һабаҡ бирҙе миңә. Йәш, дәртле саҡ, дыуамаллыҡ та етерлек. Ауыл клубында мөдир булып эшләйем. Ата-әсәләрҙең һорауы буйынса Яңы йыл кисендә  Ҡыш бабай булып кейенеп, өй беренсә ауылдаштарымды ҡотларға сығып киттем. Ҡарһылыу юҡ, ҡыҙҙарҙы ризалаштырып булманы: ауылдың  арғы осондағы өйҙә йәштәр  аулаҡ ойошторған, бөтәһе лә шунда ашыға. Ул саҡ ауылыбыҙҙа байрамдар эскеһеҙ үтмәй ине. Өй һайын тиерлек самогон аппараты. Шулай булғас, күҙ алдына килтерәһегеҙҙер: өй һайын  Ҡыш бабайға – һый-хөрмәт. Инде балалар ҙа йоҡлап бөткән, ә байрам туҡтарға уйламай. Киреһенсә, ҡыҙа ғына бара. Ауылдың яртыһын ҡотлап сыҡҡансы, мин аяғымда ла баҫып тора алмай инем инде… Ә бүләктәрҙе таратып бөтөргә кәрәк, аҡсаһы түләнгән бит! Һуңғыһымы, түгелме – сираттағы өйҙән сыҡҡанымды хәтерләмәйем. Аулаҡтан ҡайтып барған йәштәр урамда иҫһеҙ ятҡанымды күреп, машинаға тейәп, район дауаханаһына илтеп һалғандар. Аяҡта быйма ине – бирешмәгән, ә бына бит-ҡулым туңып, шул йылды оҙаҡ ҡына дауаханала ятып сығырға тура килде. Ярай әле, бармаҡтарымды ҡырҡмай һаҡлап ҡалдылар, табиптарға рәхмәтлемен. Мин бит баянсы – ни эшләр инем шунан? Барыбер оҙаҡ ҡына уйнай алмай аҙапландым. Ана шул йылдан һуң эсеүҙе күрә алмайым, бөтөнләй ташланым. Яңы йылды ғаиләм менән эскеһеҙ ҡаршылағаны бирле  һаулығым да нығынды, эшем дә ыңғай, тәгәрләп кенә бара – ижад ҡомары баҫты: йырҙар яҙам, уларҙың бер нисәүһен филармония йырсылары яратып башҡара, радионан да йыш тапшыралар. Ырымсыл кеше түгелмен, шулай ҙа Яңы йылды матур итеп ҡаршылаһаң, йылың да уңышлы булыр, тигәнгә ихлас ышанам.

Айгөл МИҺРАНОВА, БДМУ студенты: Яңы йылды нисек ҡаршылаһаң, йылың шулай үтер, тигәнгә, бер яҡтан, ышанып та ҡуям. Бында күберәк минең икеләнеүсән холҡом үҙ яғына ауҙарырға итәлер. Икенсе яҡтан, һуңғы ваҡыт ана шул холҡома үҙем үк ҡаршылаша башланым. Ә шулай ҙа эске тауыш һәр ваҡыт ырымды боҙмаҫҡа, күнегелгән тәртипкә буйһонорға бойора. Бынан ике йыл элек, мәҫәлән, Яңы йылды бик күңелле итеп, Питерҙағы дуҫтарым янында  ҡаршыланым. Ул, ғөмүмән, мажараға бай төн булды. Тәүҙә күмәкләп караокеға йыйындыҡ. Барһаҡ, урындар булмау сәбәпле, унда инә алманыҡ. Унан аптырап торманыҡ, төнгө клубҡа киттек. Унда ла халыҡ күп, тик тышта торалар: урындар юҡ. Сираттағыларҙы берәмләп кенә индерәләр. Ни ҡылһаҡ, ҡылдыҡ – этешеп-төртөшөп, беҙ ҙә инеп киттек. Бер аҙ бейегәс, сәғәткә ҡараһаҡ, Яңы йыл куранттары һуғыуға ни бары ун минут ҡалған! Ҡыҙмаса булып алған бейеүселәр янында ҡалғы килмәне. Кире тышҡа сығып, Яңы йылды фейерверктарҙан һоҡланғыс салют аттырып ҡаршыланыҡ. Аҙаҡ күңелле уйындар, бейеү һәм мажаралар таңға тиклем дауам итте. Шунан, йылым нисек үтте, тип уйлайһығыҙ? Бер нисек тә… Ҡәҙимге “һоро” көндәр: лекция, имтихан, зачеттар… Уның ҡарауы, был  юлы шундай тәжрибә үткәреп ҡарарға йыйынам: Яңы йыл кисәһенә дуҫтарым янына бармайынса, өйҙә – әсәйем менән бесәйем янында тыныс ҡына ултырырға булдым. Йылым ниндәй булыр икән?

Фәүзиә МӨХӘМӘТШИНА яҙып алды.

 

Опубликовано в Әйт, тиһәгеҙ... | Оставить комментарий

Рәсәй төбәктәрендә ҡарттар һәм инвалидтар йорттарын ябып, өлкән йәштәгеләрҙе ғаиләләргә таратыу буйынса барған кампанияға нисек ҡарайһығыҙ?

Лилиә ХИСМӘТУЛЛИНА, социаль эш буйынса белгес, Баймаҡ районы: Беҙҙә ундай мәсьәлә көн тәртибендә тормай, тип әйтер инем, сөнки Темәс психоневрология интернатын иҫәпләмәгәндә (ә был махсуслаштырылған учреждениены ябыу мөмкин дә түгел), Баймаҡ районында ни бары Түбә ҡасабаһында ғына  ҡарттар йорто эшләп килә. Әлегә уны ябыу-фәлән тураһында ла һүҙ барырға тейеш түгелдер, тигән уйҙамын, сөнки ул туп-тулы,   урындар юҡ. Уны ябып, ҡарттарҙы ҡайҙа ҡуяһың? Балалары булмағандар ҙа килә,  балалары булып та, эскелеккә һабышып, аҙып-туҙып йөрөгәндәрҙең ата-әсәләре лә бар бында. Ишетеп белеүемсә, Сибайҙа коммерция тәртибендә эшләгән пансионат бар, тиҙәр, ә бына ҡарттарҙы үҙ ғаиләһенә алып ҡараусы ғаиләләр хаҡында ишеткәнем юҡ. Бәлки, ҡайҙалыр ауыл ерендә рәсми иҫәптә тормайынса ғына шундай кешелеклелек күрһәтеүсе шәфҡәтле кешеләр барҙыр, ләкин бер кем дә иҫәптә тормай әлегә. Ә бына етем балалар алып ҡарап торған патронат ғаиләләр бар. Тимәк, яңғыҙаҡ ҡарттарҙың күпселеге йә үҙе әле донъя көтөрлөк хәлдә, йә балалары, туғандары тәрбиәһендә йәшәй, тип ҡарарға кәрәк. Был тәбиғи ҙә. Ни тиһәң дә, ауыл ерендә әхлаҡ ҡанундары тотороҡлораҡ шул: олоғайып, кеше көнлө булып ҡалған өлкәндәргә балалары битарафлыҡ күрһәтә алмай барыбер. Хатта балалары булмаһа ла, күршеләре күмәкләшеп ҡарашып торған әбей-бабайҙарҙы беләм. Улар ҡарттар йорто тураһында ишетергә лә теләмәй. Ни әйтәһең инде, йылдар буйы донъяһында үҙ иркенә йәшәп өйрәнгән кеше үҙ теләге менән килә буламы бында?  Ғаиләгә алып ҡарау тигәне лә бик күңелдәренә ятып бөтмәйәсәк өлкәндәрҙең, сөнки кеше донъяһына килеп инеү уларҙың иркен сикләйәсәк кенә. Тағы ла шуныһы: аҡсаһына ҡыҙығып, ҡараусылар табылыр ҙа ул, ә ҡарт кешегә сит ғаиләлә мөнәсәбәт төрлөсә булыуы ла бар бит. Бер һүҙ менән әйткәндә, был ҡатмарлы психологик мәсьәлә. Өлкән кеше сабый бала менән бер, тиҙәр. Тимәк, уларҙы ҡарауға алырға теләгән кешеләрҙең дә ниәттәре таҙа, саф һәм эскерһеҙ булырға тейеш, тик бына уларҙың күңелендә ни барын ғына үтәнән-үтә күреп булмай – шуныһы хәүефләндерә…

Марат ӘҮХӘҘИЕВ, элекке профсоюз хеҙмәткәре: Ҡарттар йорттарын ябыу тураһындағы хәбәр ҙур пансионаттарға ҡағылмай торғандыр, тип уйлайым мин. Шулай уҡ Башҡортостандың бер нисә төбәгендә урынлашҡан, мәҫәлән, Темәс, Ишембай, Салауат, Оло Теләк, Баҡалылағы махсуслаштырылған психоневрология интернаттары хаҡында ла һүҙ бармайҙыр, тием. Быларҙан тыш, һәр районда тип әйтерлек ветерандар йорттарының бәләкәйҙәре лә байтаҡ ине. Улар элегерәк, совет заманында ғүмерҙәре буйы колхоз-совхоздарҙа эшләп-йәшәп, хаҡлы ялға сыҡҡас, ҡараусыһы булмаған ветерандар өсөн ойошторолдо һәм улар, насармы, яҡшымы – ошоға тиклем ҡарттарға бер ышыҡ һәм хәстәрлек йораты булып килде. Әле ауыл ерҙәрендә колхозды алыштырырҙай бер ниндәй ҙә дөйөм производство булмағас, дәүләттең уларҙы ҡарарға хәленән килмәй башланы. Бына шуларҙы ябыу тураһында һүҙ бара икән, уға аптырарға түгел: ябылмаған нимә генә ҡалды икән хәҙер ауылдарҙа? Тик был хәлдән сығыуҙы аңлатмай шул әле. Киреһенсә, ҡатмарлаштыра ғына. Беренсенән, өлкән кеше күпме йыл бергә йәшәгән йәштәштәренән, ауылынан айырылып, әллә ҡайҙағы ҙур учреждениеға, дөрөҫөрәге, билдәһеҙлеккә сығып китә алмай. Был уның өсөн бик ҙур стресс булыуы бар. Ошо хаҡта интернет тулы хәбәрҙәр: “Иркутскиҙа, Томск һәм  Омск, Тверь өлкәләрендә һәм башҡа төбәктәрҙә ҡарттар йорттарын ябыуға ҡаршы протест акциялары, митингтар булып үтте. Якутскиҙағы пансионатта йәшәүселәр ил Президентына асыҡ хат яҙып ебәрҙе. Тверь өлкәһе Таложня ауылында ҡарттар йортон һаҡлап ҡалыу өсөн Мәрхәмәтлелек фонды махсус иҫәп асып, аҡса йыя башланы…” Бына ниндәй ығы-зығы тыуҙырҙы дәүләттең сираттағы популяр булмаған кампанияһы. Икенсенән, ауылдарҙа ошо ҡарттарҙы ҡарап, тәрбиәләп торған күпме хеҙмәткәр эш урынын юғалтасаҡ! Кемдер әйткән бит: илдәге хәлдәрҙе ҡарттар тормошона ҡарап самала, тип. Кеше ҡәҙере һуҡыр тингә тормаған илдә таяҡтың иң ауыры тап ана шул өлкән быуын башына төшә лә инде, ни ҡылаһың…

Исмәғил АҠЪЮЛОВ, пенсионер, Көйөргәҙе районы: Беҙҙә лә бар ине бер ҡарттар йорто, элек совхоз төҙөткәйне. Яңыраҡ уны ябырға итәләр, имеш, тип ишеттем, дөрөҫ булһа. Ундағы өлкән кешеләрҙе ҡайҙа ебәрергә йыйыналарҙыр, тик миңә был хәбәр бер ҙә генә оҡшаманы. Теләктәре булған ғаиләләр ҡарауға алырға ла риза булыр, тик быны ҡарттар  теләрме  һуң? Аҡсаһы өсөн ҡыҙығыусылар ҙа булмаҫ, тимә. Шунда нимә булыр? Кеше йорто, кеше донъяһына өйрәнеп китеүе ауыр барыбер, әле балаларға ҡунаҡҡа ғына барып ҡайтҡансы ла үҙ өйөңдө – үҙ көйөңдө һағынып бер булаһың. Юҡ, кеше көнлө булып, сит ҡулдарға ҡалырға яҙмаһын. Әлдә балалар бар, юғиһә, мин дә бит яңғыҙым йәшәйем. Әбейем донъя ҡуйғанға байтаҡ булды инде. Ҡыҙым килеп ҡарап тора. Үҙем дә бирешмәҫкә тырышам. Үҙегеҙгә мәғлүм: мин ғүмер буйы гәзит-журналдар менән дуҫ булдым, хеҙмәттәшлек иттем. Район, республика гәзиттәрендә  мәҡәләләрем йыш баҫылды. Әле лә редакциялар мине онотмай,  шылтыратып, хәл беләләр, һөйләшәләр, рәхмәт. Ҡарт кешегә тағы ни кәрәк…Әле бына һеҙҙең менән уртаҡлашырға шатлығым да бар: яңы китабым сыҡты. Уны ҡулға алып ҡына тора инем, һеҙ шылтыратаһығыҙ. Тик хәҙер яҙыша ла, уҡый ҙа алмай башланым: күҙҙәр насарланды. Телевизорҙы ла минутлап ҡына ҡарарға ҡуша табиптар. Күберәк хәрәкәт итергә тырышам – бына шулай йәшәп ятам әле. Сәләмәт булып, үҙ өйөңдә үҙ көнөңдө күреү – ҙур бәхет инде ул беҙҙең йәштә… Ҡарттар йортондағы йәштәштәргә Хоҙай сабырлыҡ, һаулыҡ бирһен. Бирешмәйек әле, ҡорҙаштар!

Фәүзиә МӨХӘМӘТШИНА яҙып алды.

 

Опубликовано в Әйт, тиһәгеҙ... | Оставить комментарий

Коррупция менән көрәштең ниндәй һөҙөмтәле сараларын тәҡдим итер инегеҙ?

Зәкирйән ӘМИНЕВ, отставкалағы прокурор, философия фәндәре кандидаты: Минеңсә, коррупция тигән нәмә элек-электән булған һәм буласаҡ та. Әҙәм балаһы тигеҙ булмаған кеүек, уларҙың холоҡтары ла төрлөсә бит. Кемдер оят, намыҫ, тыйнаҡлыҡ тигән нәмәләрҙе аңына бала саҡтан һеңдереп үҫә. Ә кемдер ундай төшөнсәне бар тип тә белмәй. Сәбәптәре төрлөсә. Кеше иң тәүҙә ғаиләлә тәрбиә ала бит. Әгәр ул өйөндә ҡомһоҙлоҡ, уғрылыҡ, кеше әйберенә ҡул һуҙыу кеүек күренештәргә тейешле баһаны ишетмәһә, “Ярамай”, тигәнде һеңдермәһә, үҫкәс, вазифа биләгәс, закондарҙы урап үтеү, уларҙы һанға һуҡмау бер тин тормаясаҡ ундайға. Мин оҙаҡ йылдар прокуратура органдарында эшләнем. Шул саҡта кешенең булмышы бала сағында, өйҙә һалына, тигән фекерҙең ысынлап та дөрөҫ икәненә инандым. Мин район кимәлендә етәкселек иттем һәм шуға күрә шул масштабтан сығып фекер йөрөтәм. Коррупция тигән нәмә совет йылдарында ла булды, тик ул әлеге кеүек ҡот осҡос кимәлдә һәм күләмдә түгел ине. Сөнки, совет заманын нисек кенә әрләмәһендәр, ул осорҙа барыбер закон “ыңғырашып” булһа ла эшләй ине. Халыҡ бит бөтәһен дә күрә, тоя һәм уның власть тураһында үҙ фекере формалаша. Улар фекеренсә, мәсьәләне ауыл, район кимәлендә хәл итмәһәләр, өҫтәрәк, республика йәки өлкә, Мәскәү кимәлендә барыбер ғәҙеллек тантана итәсәк – шулай тип уйлап, юғары инстанцияларға ла хат яҙыусылар күп була торғайны. Унда яҙғандарҙы берәү уҡымаһа, берәү барыбер уҡый бит һәм факттарҙы тикшереп, ялыу яҙыусының үҙенә һәм өҫтә ултырған түрәгә тулы яуап бирергә ҡушалар ине. Өҫтән төшөрөлгән был талапты үтәмәй ҡара! Чиновник яуаплылыҡтан ҡурҡа ул. Мәскәү һәм үҙебеҙҙең республика матбуғатын уҡып, күҙәтеп барам һәм ҡайһы бер башбаштаҡлыҡҡа иҫем китә. Ҡайҙа ундағы прокурор йәки икенсе берәй түрә? Улар нимә эшләйҙәр һуң? Коррупцияға ҡаршы көрәштә иң дөрөҫ һәм һыналған юл – закон талаптарының бөтәһе тарафынан да теүәл үтәлеше. Был иң төп талап. Бөтәһе лә белергә тейеш: законды боҙҙоң икән, урлаштың, “тейешһеҙен ашап” ташланың икән, тулыһынса яуап тотасаҡһың. Был ябай көтөүсе өсөн дә, иң-иң юғарыла ултырған түрә өсөн дә бер ниндәй тайпылышһыҙ үтәлергә тейешле берҙәм талап ул. Мин быны үҙемдең эш тәжрибәмдән сығып әйтә алам. Сөнки үҙем тик ошо талаптарҙан сығып эш иттем. Совет заманында райкомда эшләгән бер түрәне мең бәлә менән законлы яуаплылыҡҡа тарттыра алғас, кешеләр килеп, рәхмәт әйтеп, ҡулды ҡыҫып китә ине. Ә бер ҙур түрәнең балаһы енәйәт ҡылғас, прокурор ҡурҡырмы-юҡмы, әллә енәйәтте күҙ йомоп, баҫырып ҡалдырырмы, тип көттө район халҡы.  Был егет тә яуапҡа тарттырылды. Быларҙы башҡарып сығыу еңелдән булманы, әлбиттә – уныһын үҙем генә беләм, әммә,  үҙең кем әле, һин дә бит беҙҙең кеүекһең, тип бурҙарҙың береһе лә әйтә алманы: үҙем дә таҙа инем, закон талаптарын да еренә еткереп үтәүгә өлгәштем. Хоҡуҡ һаҡлау органдарында эшләүселәр үҙҙәре закон талаптарын теүәл үтәһә, намыҫтары таҙа булһа, бер енәйәтсе лә уға “Һин үҙең дә беҙҙең кеүекһең”, тип әйтә алмаясаҡ. Тимәк, ул енәйәтсене хоҡуҡ һаҡсыһы ышаныслы рәүештә закон талап иткән яуаплылыҡҡа тарттыра аласаҡ. Коррупция ике төрлө мораль хөкөм һөргән йәмғиәттә ныҡ сәскә атыусан. Ябай граждандарҙы бәләкәй генә ҡылыҡтары өсөн дә хөкөмгә тарттырып, өҫтә ултырғандарҙың яуыз ҡылыҡтарына күҙ йомоп, уларҙы баҫырып торған дәүләттә һәр ваҡыт коррупция буласаҡ. Рәсәйҙең төп бәләһе – үҙ халҡына ышанмау. Сөнки юғарылағылар үҙҙәре законды һанға һуҡмай, уның талаптарын үтәмәй. Ике йөҙлө әхлаҡты халыҡ бер ҡасан ҡабул итмәйәсәк. Халыҡты алйотҡа һанарға ярамай. Ул бөтәһен дә күрә, бөтәһенә лә үҙенең ғәҙел баһаһын биреп бара. Әхлаҡи ҡанундарҙы һанға һуҡмаған дәүләттең киләсәге юҡ, тип әйтергә була. Быны тарихтан факттар дәлилләй.

Фәрит ИШЕМЙӘРОВ, эшҡыуар: Тормошобоҙҙоң ҡайһы өлкәһен генә алып ҡарамайыҡ – бөтә урындарҙа ла проблемаларыбыҙҙы хәл итеү юлдары ана шул коррупцияға бәйле. Бушлай медицина тигәндәре лә буш һүҙ: дауаханаға ятам, тиһәң – табипҡа, сабыйыңды балалар баҡсаһына илтәм, тиһәң – уның мөдиренә, балаң мәктәпте  миҙалға бөтөрһөн, тиһәң – уҡытыусыға, вузға имтихан бирәм, тиһәң – доцентҡа йә профессорға аҡса төртөргә кәрәк. Ярай, былары “ваҡ-төйәк” тә, ти. Ә бына беҙгә, эшҡыуарҙарға, даими рәүештә кемдәргәлер ришүәт биреп тормайынса һис булмай, юғиһә, эшеңдән берәй “ғәйеп” табып, штраф һалырға йә хатта күҙ терәп торған шөғөлөңдө бөтөнләй яптырырға  әҙер генә тора чиновниктар. Хатта РФ Президенты В. Путиндың муниципаль һәм дәүләт контроль органдары тарафынан бәләкәй һәм урта бизнесты өс йылға һәр төрлө тикшереүҙәрҙән азат итеү тураһындағы күрһәтмәһен дә һанға һуҡмайҙар. Шундай башбаштаҡлыҡ арҡаһында ла бәләкәй эшҡыуарлыҡ ныҡлап аяҡҡа баҫып китә алмай илдә. Әлбиттә, ришүәтте алған да, биргән дә ғәйепле, тап ана шуның өсөн дә фашлауы ҡыйын бындай күренештәрҙе. Икенсе хәл – юғары власть эшелоны чиновниктары араһындағы коррупция. Һуңғы араларҙа ғына Рәсәйҙә был  йәһәттән телгә алып һөйләрлек тиҫтәгә яҡын енәйәт эше ҡуҙғатылды, улар хаҡында үҙегеҙ ҙә яҡшы беләһегеҙ – бөтөн ил шауланы, фамилияларын әйтеү ҙә етә: Васильева, Урлашов, Хорошавин, Гайзер, Реймер, Захарченко (быныһы инде үҙе коррупцияға ҡаршы көрәшергә тейешле ведомство башлығы!) һәм, ниһайәт, Улюкаев – иң юғары кимәлдәге башҡарма власть әһеле… Элекке оборона министры Сердюковтың һөйәркәһе Васильеваны  башынан һыйпап ҡына төрмәнән сығарып ебәрҙеләр, башҡа бурҙарҙы ла шундай уҡ ярлыҡау көтә, минеңсә. Сөнки Захарченко хаҡында, мәҫәлән, шундай фараздар йөрөй. Тикшереү туҡтатылыуы ла ихтимал, тиҙәр, юғиһә “йомғаҡ тағатылып”, тағы ла билдәлерәк исемдәрҙең килеп сығыуы  бар икән… Һеҙ ҡуйған һорау буйынса минең фекер шул: көрәш башланған икән, ул әлегеләй ярым-яртылаш, теләр-теләмәҫ алып барылырға тейеш түгел. Путин да асыҡ әйтте бит: закон алдында бөтәһе лә тигеҙ, кемдең кем икәнен ҡарап тормаясаҡбыҙ, тип. Тик юғары эшелондарҙа барған процестарҙы беҙгә, ябай халыҡҡа, аңлауы ҡыйын инде ул, шул интернет хәбәрҙәренә генә таянырға тура килә. Ә ундағы мәғлүмәттәр, айырыуса һуңғы ғибрәтле хәлдәр буйынса, бер ҙә ғәҙеллеккә өмөт тыуҙырмай. Һәр ваҡыттағыса, бурҙар еңелсә ҡурҡыу кисергәндән һуң төрмәнән сығарыласаҡ. Шул да булдымы көрәш…

Морат СӘФӘРҒӘЛИН, тарих һәм йәмғиәтте өйрәнеү фәне уҡытыусыһы: Коррупцияға ҡаршы бер генә һөҙөмтәле көрәш сараһы бар, тип уйлайым. Ул да булһа – закон. Әммә коррупционерҙар Рәсәйҙә закондарҙың эшләп еткермәүен яҡшы белә һәм уның “осло мөйөштәрен” урап үтергә тырыша. Уларҙы ришүәтселек, урлыҡ һаҙлығынан ҡолаҡтарынан һөйрәп сығарыу нигеҙҙә хоҡуҡ һаҡсылары һәм контроль органдарының ғына эше, тип уйлай ҡайһы берәүҙәр. Тарихтан, шулай уҡ өлкән быуын кешеләре һөйләүенән совет заманында күптәрҙе ҡурҡыуға һалған “Халыҡ контроле” тигән комитеттар булғанлығын беләм. Уларға етәксе итеп, ғәҙәттә, принципиаль, ғәҙел кешеләрҙе тәғәйенләгәндәр. Бына шулар бик күп  етешһеҙлектәрҙе, бурҙарҙы фашларға ярҙам иткән. Бөгөн мин шундай уҡ органдар булдырыу хаҡында түгел, ә әлеге замандаштарыбыҙҙың йәмғиәтебеҙҙә барған хәлдәргә, хатта яман һәм кире хәлдәргә лә, битараф булыуҙары хаҡында әйтмәксемен бының менән. Коррупция, ришүәтселек, законһыҙ юл менән байығыу күренештәрен асыҡлауҙа йәмәғәтселек контроле рәүешендә иҫәпләнерлек граждандар әүҙемлеге юҡ кимәлендә. Илдә коррупцияға ҡаршы көрәш буйынса һуңғы осорҙа киң яңғыраш алған ғибрәтле хәлдәр буйынса кешеләр менән фекер алышҡаным бар. Күбеһе ана шул ришүәтсе һәм бурҙарҙың һыуҙан ҡоро сығырына шикләнмәй, сөнки улар ғәҙеллектең барлығынан ваз кискән. Юғары власть чиновниктары шул миллиардтар сылбырына бер-береһе менән ҡуша бәйләнеп, буталышып бөткәнен барыһы ла аңлай. Закон ҡатыраҡ булһа, ғәйебе бөтөн илгә фашланып, иҫбат ителгән икән, законһыҙ юл менән байығыусының урыны – рәшәткә артында, ә мөлкәте  дәүләт ҡаҙнаһына күсергә тейеш. Сингапур менән Гонконг йә Ҡытай  ише лә булдыра алмай шул Рәсәй… Был илдәрҙә  бит заманында  коррупция беҙҙәге кеүек үк көслө булһа ла, уны еңеп сығыуға өлгәшә ил хужалары.

Фәүзиә МӨХӘМӘТШИНА яҙып алды.

 

Опубликовано в Әйт, тиһәгеҙ... | Оставить комментарий

1917 йылдың 29 ноябрендә Рәсәй дәүләтенең федератив өлөшө булараҡ Башҡортостан милли-территориаль автономияһы барлыҡҡа килгән. Был хаҡта ниҙәр беләһегеҙ?

Салауат АҠДӘҮЛӘТОВ, Ырымбур өлкәһенең “Каруанһарай” гәзите мөхәррире: Үҙгәртеп ҡороу йылдары һәм Башҡортостан суверенитеты өсөн хәрәкәт осоронда Рәсәй дәүләтенең федератив өлөшө булараҡ Башҡортостан милли-территориаль автономияһы иғлан ителгән 29 ноябрь киң билдәләнә ине. Был көн хаҡлы рәүештә республиканың иҫтәлекле даталар календарына ла индерелде, ләкин һуңғы йылдарҙа йәмәғәтселек был көндө билдәләп үтеүҙе “онотто”. Совет осоронда өйрәнелгәнсә, Рәсәй Эшсе-Крәҫтиәндәр хөкүмәте менән Башҡортостан хөкүмәте араһында Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы тураһында килешеүгә ҡул ҡуйылған 1919 йылдың 20 мартына күберәк иғтибар йүнәлтелде. Бер яҡтан, бының үҙ логикаһы булһа ла, Рәсәй составындағы тәүге үҙаллы республика булараҡ, Башҡортостандың тарихи документтарға нигеҙләнгән ысын тыуған көнөн һанлап еткермәү бик үк яҡшы түгел, әлбиттә. Илдәге тәүге республиканың тыуған көнө һуңғы тапҡыр 2007 йылдың 29-30 ноябрендә “Башҡорт автономияһы иғлан ителеү менән бәйле Рәсәй федерализмы нигеҙҙәре” Бөтөн Рәсәй фәнни-ғәмәли конференцияһы менән билдәләнгәйне. Ул Өфөлә асылып, Ырымбурҙа дауам итте. Был сараның төп маҡсаты Башҡорт автономияһы иғлан итеүҙең тарихи һәм сәйәси әһәмиәтен асып биреү, шул уҡ ваҡытта Рәсәй федерализмы үҫешенең актуаль мәсьәләләрен, уның тарихи-хоҡуҡ аспекттарын яҡтыртыуға арналғайны. Билдәле булыуынса, 1917 йылдың декабрендә Каруанһарай бинаһында булып үткән Бөтөн башҡорт ойоштороу ҡоролтайы Башҡорт мәркәз шураһы иғлан иткән Башҡортостан автономияһы тураһындағы Фарманды раҫлай. Әлеге фәнни-ғәмәли конференция барған көндәрҙә Каруанһарай бинаһына ошо хаҡта иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылды. Милли автономия менән бәйле артабанғы хәлдәр барыбыҙға ла тарихтан яҡшы билдәле, мәҫәлән, 1918 йылдың ғәйәт ҡатмарлы шарттарында колчаксылар яғынан автономияға янаған хәүеф арҡаһында Башҡорт хөкүмәте һәм хәрби ғәскәренең ҡыҙылдар яғына сығыу фактын иҫкә төшөрөп үтәйек. 1919 йылдың 20 мартында  Мәскәүҙә ошо хаҡта Рәсәй Эшсе-крәҫтиән Хөкүмәте менән Башҡорт хөкүмәте араһында Килешеүгә ҡул ҡуйыла. Тап бына ошо факт бөгөн,  Башҡортостан, йәнәһе лә, автономияны большевиктар ҡулынан алған, тип уйларға сәбәп булып тора. Ләкин тарихи документтар икенсене раҫлай. Шуға ла Башҡортостан Республикаһының 100 йыллығы хаҡында һүҙ барғанда автономияның иң тәүҙә башҡорт милли хәрәкәте башланғысы булыуын һәм улар фиҙаҡәрлеге менән рәсми датанан күпкә алдараҡ барлыҡҡа килеүен онотмайыҡ.

Рәйсә ИБРАҺИМОВА, китапхана хеҙмәткәре: Һеҙҙең был һорау минең өсөн көтөлмәгән булманы, сөнки тап ошо көндәрҙә мин Әхмәтзәки Вәлидиҙең “Хәтирәләр” китабын тағы бер ҡат уҡырға тотонғайным. Ил Президенты В.Путиндың “Башҡортостан Республикаһы ойошторолоуҙың 100 йыллығын байрам итеү тураһында” Указы баҫылып сыҡҡас, китапханаларға ошо йүнәлештә эш башлап ебәреү буйынса аныҡ бурыстар ҡуйылды. Мин, мәҫәлән, киләһе йылдың мартына тиклем Башҡортостан автономияһын ойоштороусы башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәрҙәре хаҡында стенд һәм әҙәбиәт күргәҙмәһе әҙерләргә тейешмен. Шуға ла был турала ентекле мәғлүмәткә эйә булыу һәм Зәки Вәлидиҙең арҡаҙаштары хаҡында күберәк белеү маҡсатында “Хәтирәләр”ҙе ҡайтанан ҡарап сығырға кәрәк булды. Автономия идеяһы еңел генә бирелмәй, ул киҫкен көрәш шарттарында бара. “Киске Өфө” гәзитендәге (№ 12, 2009 йыл) сығышында профессор Марат Ҡолшәрипов: “Байтаҡ йылдар буйына Башҡортостан автономиялы республикаһы 1919 йылдың мартында Совет хөкүмәте ҡарары менән ойошторолған, был большевиктарҙың милләттәргә ҡарата “шәфҡәтле сәйәсәте”, тип тәҡрарланып килде”, – тип яҙҙы был турала. Артабан ул былай тип дауам итә: “Бында Үҙәк совет власы менән Башҡортостан хөкүмәте араһындағы тарихи Килешеү күҙ уңында тотола. Улай булғас, Башҡортостан хөкүмәте ҡайҙан килеп сыҡҡан һуң? Уны совет власы төҙөмәгән бит? 1917 йылдың 11 ноябрендә I Башҡорт ҡоролтайында ойошторолған Башҡорт мәркәз шураһы үҙенең тарихҡа ингән “Беренсе һанлы фарман”ында Башҡортостан мөхтәриәтен Советтар ҡулынан алмаясаҡбыҙ, халҡыбыҙҙың хоҡуҡ һәм ихтыярын үҙ ҡулыбыҙ менән сикләргә риза булмаясаҡбыҙ, тигән ҡәтғи ҡараш белдерә. Атаман Дутов ғәскәрҙәре Ырымбурҙы алыу менән яңы хисап буйынса 29 ноябрҙә “Икенсе һанлы фарман”да Ырымбур, Пермь, Өфө һәм Һамар губерналары сиктәрендә Башҡортостан ерле мөхтәриәте иғлан ителә”. “Һуңыраҡ, Советтар менән фарман төҙөгәндән һуң Ленин үҙе минән был фарман хаҡында һораны, – тип яҙа “Хәтирәләр”ендә Зәки Вәлиди. – Эйе, фарманды мин яҙҙым, ул халҡыбыҙҙың шул замандағы милли хакимиәтен аңлатыу ине… Рәсәйҙә анархизм хөкөм һөрөү сәбәпле, Башҡортостандың мөхтәриәтен иғлан итеү кәрәк булды… Һәм ысынлап та, был фарманды иғлан иткәндән һуң дүрт көн үткәс, Башҡортостандың мөхтәриәтен рәсми рәүештә иғлан итеп, милли хөкүмәт төҙөнөк…”

Ринат ШӘЙБӘКОВ, Белорет районы Йөйәк мәктәбенең тарих уҡытыусыһы: Ил Президенты Указы менән 2019 йылда Башҡортостан Республикаһының 100 йыллығын билдәләйәсәкбеҙ. Тик тарихтан белеүебеҙсә, автономияға юл байтаҡ алда башлана. 1917 йылдың Февраль революцияһы Рәсәй халыҡтарында милли мәсьәләләрҙе хәл итеп булыр тигән ҙур өмөт уята. Башҡорт халҡы ла  милли-территориаль үҙбилдәләнешкә йүнәлеш ала. Беренсе Бөтөн башҡорт ҡоролтайы 20-27 июлдә Ырымбур ҡалаһында үтә. Унда юғары милли власть органы итеп Башҡорт мәркәз шураһы һайлана, ер һәм башҡа көнүҙәк мәсьәләләр ҡарала. Бер айҙан һуң Өфөлә йыйылған Икенсе Бөтөн башҡорт ҡоролтайы Дөйөм Рәсәй ойоштороу йыйылышына делегаттар һайлау мәсьәләһен ҡарай, Ойоштороу йыйылышы асылмаҫ элек Башҡортостан автономияһын иғлан итеп, уны шул йыйылышта танытырға йыйына. Ләкин был арала Рәсәйҙә большевиктар тарафынан социалистик революцияға юл алына, 1917 йылдың 25 октябрендә власть улар ҡулына күсә. Совет хөкүмәте “Рәсәй халыҡтарының хоҡуҡтары хаҡында декларация” ҡабул итә (1917 йыл 2 ноябрь). Рәсәй халыҡтарының үҙбилдәләнешкә хоҡуғын таный яңы власть. Шуға таянып, Башҡорт мәркәз шураһы 15 ноябрь төрлө губерналарҙағы бөтә башҡорт ерҙәрен Рәсәй республикаһының автономиялы өлөшө тип иғлан итә. Тимәк, киләһе йылда ошо датаның 100 йыллығы буласаҡ. Был да ҙур ваҡиға ул. 2019 йылда билдәләнәсәк оло юбилей саралары киләһе йылда уҡ ошо датаны ла киң билдәләүҙән башланырға һәм Совет власы тарафынан рәсми танылыуға 100 йыл тулыу көнө булып торған 2019 йылдың 23 мартына тиклем дауам итергә тейеш, тип уйлайым.

Фәүзиә МӨХӘМӘТШИНА яҙып алды.

 

Опубликовано в Әйт, тиһәгеҙ... | Оставить комментарий

Бөгөнгө йәштәребеҙгә ҡарап, беҙҙең киләсәк ышаныслы ҡулдарҙа, тип әйтеп буламы?

Азамат ЮЛДАШБАЕВ, “Башҡортостан” гәзитенең баш мөхәррире: Өлкән быуын йәштәр тураһында аҡыл һатырға ярата инде ул. Йәнәһе, бына беҙ йәш саҡта… Быуындар алышына тора, төшөнсәләр үҙгәрә, тик “атайҙар һәм балалар” араһындағы дәлилле һәм дәлилһеҙ дәғүәләр кәмемәй. Әле лә бына һорау тыуа: “Йәштәргә киләсәкте ышанып тапшырырға буламы?” Беренсенән, берәү ҙә мәңгелек түгел, тимәк, ышанһаң да, ышанмаһаң да, киләсәк йәштәр ҡулында. Был осраҡта бер ниндәй ҙә альтернатива юҡ. Икенсенән, был һорауҙы милли яҫылыҡҡа килтереп “терәһәк”, “Киләсәкте йәштәргә ышанып тапшыра алмайбыҙ”, тигән һүҙ  үҙенән-үҙе “беҙҙең милләтебеҙҙең киләсәге юҡ”, тигәнде аңлата. Быныһы – философия. Ә хәҙер факттар:

- Әлеге йәштәребеҙ яңы заманда тыуған. Был быуын әлеге баҙар иҡтисадының бихисап кире яҡтары менән бергә ошо осорҙоң ифрат бер яҡшы ҡаҙанышы “емеше”: улар азатлыҡ һауаһы һулап, иректең нимә икәнен тойоп үҫкәндәр. Әлбиттә, йәмғиәттә йәшәп тә, йәмғиәттән азат булып булмай, әммә улар беҙҙең кеүек бер партияның генераль һыҙығы буйлап бер аяҡтан “атлап”, бер үк йырҙы йырлап, бер иш кейем кейеп, бер идеяға буйһоноп етлекмәне.

- Улар азатлығы йәнә шунан ғибәрәт: улар ике стандарттарҙан ҡотолған – ағайҙары һәм апайҙары ише берҙе уйлап, икенсеһен һөйләп йөрөмәй.

- Уларҙың күбеһе “бюджетник” тигән мөһөрҙән дә азат, шуға күрә “система”ның уларға йоғонтоһо бик аҙ. “Пенсияға тиклем эшемде генә юғалтып ҡуймайым”, “Хөкүмәт эшенән айырмаһын, Хоҙай”, тип ҡалтыранып ултырмайҙар.

- Үҙ мөмкинлектәрен асыу өсөн уларға сиктәр ҙә бик шартлы: теләһәләр – Мәскәү, Питер, теләһәләр – бөтә донъя уларҙың аяғы аҫтында. Быныһы ла уларҙың эске азатлығының бер факторы.

- Эйе, улар өлкәндәр менән бер иш уйламай. Тик был – уларҙың ғәйебе түгел, өлкәндәрҙең бәләһе. Үткән быуаттың алтмышынсы йылдар идеологияһында тәрбиә алып, шул “аҡыл” менән ошо быуат уртаһында йәшәйәсәк быуынды тәрбиәләп маташыу – Дон Кихоттың ел тирмәненә ҡаршы көрәшеүе менән бер сама абсурд.

- Йәнәһе, улар өлкәндәрҙе ихтирам итмәй. Бәлки… Тик, нимә өсөн ихтирам итергә? Бармаҡтарҙы бөгөп һанап ҡарағыҙ әле… Донъяуи кимәлдә иң көслө мәмләкәттәрҙең береһе булған СССР тигән дәүләттең тарҡалыуы өсөнмө? Завод, фабрикалар һәм тотош илдең байлығы ун кешенең “кеҫәһенә” һыйған өсөнмө? Бәлки, ярты миллион милләтәшебеҙ һаман үҙ туған телендә һөйләшмәгән өсөндөр? Әллә оло ҡоролтайҙарҙа ағайҙар һәм апайҙар бер-береһен ишетмәй, бит йыртышҡан өсөнмө? Нимә өсөн? Һуңғы биш йыл ошо йәштәр менән туранан-тура аралашам һәм шуны әйтә алам:

Улар рухлылар. Улар иреклеләр. Улар милләт өсөн дә, дәүләт өсөн дә яуаплылыҡты үҙ өҫтөнә алырға әҙерҙәр. Улар төрлө, әммә бер-береһен ишетергә һәләтле. Улар үҙҙәрен дә, бүтәндәрҙе лә ихтирам итә, шул уҡ ваҡытта бүтәндәрҙән үҙҙәрен дә ихтирам иттерә ала. Улар зиһенле, заманса белем алып, заманса фекер йөрөтәләр.

Бөгөнгө йәштәрҙең беҙгә оҡшап етмәүе уларҙың ғәйебе түгел, киреһенсә, был – уларҙың өҫтөнлөгө. Киләсәк – улар иңендә. Уларға беҙҙән ярҙам кәрәкмәй, бары тик ҡамасауламайыҡ.

Индира ШАҺИӘХМӘТОВА, Башҡорт дәүләт  университеты магистранты: Минең фекер башҡаларҙыҡынан айырылып торор, бәлки. Шулай уҡ күптәргә бик оҡшап та етмәҫ…Һәр хәлдә, яҡын аралашҡан дуҫтарҙан (ә улар минең тормошта ла, виртуаль бәйләнештә лә бик күптәр) йыш ишетергә тура килгән һүҙҙәр шундайыраҡ йөкмәткелә: “Был уҡыу кемгә, нимәгә кәрәк булды – алған һөнәр буйынса эш табып булмай барыбер”, “Көн дә таң менән тороп, эшкә йүгереүҙе күҙ алдына ла килтерә алмайым”, “Ялҡауым килә”, “Тәүге мөмкинлек килеп сығыу менән берәй сит илгә тайырға кәрәк…” һ.б. Ошо фекерҙәрҙе әйткәндәрҙең ҡайһылары әле бакалавр йә магистратурала уҡыһалар ҙа, эшләп тә йөрөйҙәр. Аҡса өсөн генә. Минең дә тиҙерәк эшләгем килә, тик үҙем теләгән, яратҡан һөнәр буйынса! Ваҡытында өс вузға документтар тапшырып, ҡайҙа конкурстан үттем, шунда уҡырға барҙым, йәнәһе, артабан күҙ күрер… Тик миңә үҙемдең специальность оҡшамай. Хәҙер ни эшләргә? Яңынан үҙемә оҡшаған берәй ергә уҡырға инеп, кәрәкле белем алырға һуң инде. Бала-саға араһында ҡартайғансы уҡып йөрөп булмай ҙаһа. Әсәйем, берәй йүне килеп сығыр әле, тип йыуатһа ла, атайым гел битәрләй: йәнәһе, эштең яҡшыһы-насары юҡ, тик эш кенә булһын да хеҙмәт хаҡын биреп торһондар. Ә мин улай теләмәйем! Бына шундай кешегә киләсәкте ышанып тапшырып буламы икән – юҡтыр… Бәлки, хатамды төҙәтергә әле һуң түгелдер?

Вәсилә ДӘҮЛӘТБИРҘИНА, хеҙмәт ветераны: Бөгөнгө йәштәребеҙгә ҡарайым да, “Ғаилә ғәрипһеҙ булмай” тигән әйтемде иҫкә төшөрәм. Йәштәрҙең янып торған яҡшылары, белемле һәм тәрбиәлеләре лә бар, моңһоҙҙары, ялҡауҙары, наҙандары, хатта наркомандары ла байтаҡ. Бына шунан яуап биреп ҡара инде һеҙҙең һорауға. Әлбиттә, киләсәгебеҙҙе ышанып тапшыра торғандары тәғәйен үҙ урындарын алыр ҙа, ти, тик бына шуныһы ла бар бит әле: дәүләт структураларында эшләүселәр йыш ҡына туған-тумасалыҡ принцибынан сығып, йә үҙҙәре кеүек үк ярайһы шымара башлағандарҙы үҫтерә бит, ә таланттар, үҙ фекерен тура әйтеүҙән ҡурҡмаған ҡыйыуыраҡтар власть коридорҙарына яҡын да  ебәрелмәй. Киләсәк чиновниктарҙан ғына тормай бит, тиерһегеҙ, бәлки. Күп нәмә барыбер уларға бәйле шулай ҙа. Власть структураларына шуның өсөн дә белемле, намыҫлы, һүҙе менән эше бер төптән булған, халҡын ихтирам иткән, яратҡан, уның тарихын, мәҙәниәтен, телен яҡшы белгән алдынғы ҡарашлы йәштәр килергә тейеш, тип иҫәпләйем. Шунда ғына киләсәгебеҙ ышаныслы буласаҡ. Ә ундай йәштәребеҙ бар беҙҙең! Һеҙ уларҙың һуңғы йылдарҙағы рухи күтәрелешен, асылдарына килеү юлдарын эҙләп, тамырҙарын барлау ынтылыштарын һиҙемләйһегеҙме икән? Шундай башланғыстарҙың бер нисәүһен генә әйтеп китеү ҙә ишара булыр аҡыллыға. Власть структураларынан һуҡыр тинлек тә ярҙам булмауына төшөнгән айыҡ тормош рәүешен пропагандалаусы егеттәребеҙҙең береһе йәштәр өсөн сәләмәтлектең башҡа, матди бойондороҡһоҙ төрөн – воркаут спортын башлап ебәрҙе, афарин! Бер төркөм йәштәребеҙ “Мәргән уҡсы”фестивалендә уҡ атыу оҫталығында көс һынаша, милли кейемдәребеҙ тергеҙелә; этно-төркөмдәр башҡорт моңон заманса яңғырата, “Шаяндар һәм тапҡырҙар” юмор аша әсә телебеҙҙе һаҡлап ҡалыу уйы менән яна. Бер йүнселе башҡорт ҡымыҙын етештереү конвейерына көйләп, унан сабыйҙар ризығы сығарыу сараһын эҙләй… Йәштәрҙең үҙаллы эшмәкәрлектәренә йүнәлеш биреп, уларҙы белем һәм тәжрибә майҙансығы менән тәьмин итеүсе Йәштәр мәғариф форумы барлыҡҡа килде. Унда яңы эш башларға торған йәш эшҡыуарҙарға ғәмәли ярҙам күрһәтелә. Киләсәк бына ошо балалар ҡулында, тип уйлайым мин, тик Аллаһы Тәғәлә көс-ҡеүәт  бирһен инде уларға, башҡа яҡтан ярҙам булырына өмөт самалы.

Фәүзиә МӨХӘМӘТШИНА яҙып алды.

 

Опубликовано в Әйт, тиһәгеҙ... | Оставить комментарий

РФ Хеҙмәт һәм социаль яҡлау министрлығында эшләмәүсе граждандарҙан йылына 20 мең һум күләмендә һалым түләтеү тураһында һүҙ ҡуҙғатыла. Ошо хаҡта ни әйтерһегеҙ?

Фәнис ИСХАКОВ, иҡтисад фәндәре кандидаты, Башҡортостандың атҡаҙанған төҙөүсеһе: Бындай һалым хаҡында тәүгә генә һүҙ ҡуҙғатылмай, бынан элегерәк тә Санкт-Петербург депутаттары башланғысы менән ҡыҙыу ғына бәхәстәр булып алғайны. Тик ул саҡ халыҡ хупламаны бындай закон проектын. Рәсәйҙәрҙең 64 проценты уға ҡәтғи ҡаршы булды, бары тик 23 процент ҡына ыңғай тауыш бирҙе. Әле лә халыҡ был идеяны ҡуш ҡуллап ҡаршылар, тип уйламайым, сөнки Хөкүмәт көрсөктән сығыу, ҡаҙнаны тулыландырыуҙың башҡа юлдарын эҙләү урынына ауыр хәлдән фәҡәт “һалымға йәбешеп” кенә сыҡмаҡсы. Һалым мәсьәләһе көн тәртибенә ҡуйылғас, уны ябай халыҡ, бигерәк тә эшһеҙҙәргә генә түгел, бай ҡатлам вәкилдәренә ҡарата ла ҡулланырға кәрәк, юғиһә, социаль ғәҙеллек тигән нәмәне бөтөнләй онотоп киттеләр. Элита байлығын ҡайҙа илтергә белмәй, шәхси яхталар, самолеттар, спорт клубтары һатып ала, килемдәрен сит илгә сығарып йәшерә. Ә бына уларҙың табышына прогрессив һалым хаҡында – ләм-мим. Эшләмәгән граждандар араһында ла төрлө категория бар, әлбиттә, ләкин таяҡтың ауыр башы һаман да шул фәҡир башына төшәсәге ап-асыҡ. Хөкүмәт халыҡҡа эш урындары булдырыу хаҡында ла ҡайғыртырға тейеш, әгәр инде кеше шул хәлдә лә эштән баш тарта икән, ул саҡта, әлбиттә, “әрәмтамаҡҡа һалым” сараһын ҡулланыу урынлы булыр.

Әминә ЯХИНА, яҙыусы: Эшләмәгән граждандарға һалым системаһын ҡабул итерҙән алда белгестәр һәм эксперттар башта йәмәғәтселек фекеренә лә ҡолаҡ һалырға бурыслы, тип уйлайым, сөнки был мәсьәлә бөгөн-иртәгә генә тотоп бойомға ашырыла торған эш түгел. Закон ҡабул ителә ҡалһа, ул бер нисә этаптан торорға, әкренләп кенә тормошҡа ашырыла башларға тейештер. Дөйөм  бер һүҙ – эшһеҙҙәр  тигән төшөнсәне хасил иткән ҡатламдарҙы өйрәнеү, төркөмдәргә бүлеү үҙе генә лә әллә күпме ваҡытты алыуы ихтимал, сөнки был төркөм ярайһы ҡатмарлашты бөгөн, ул бик күп төрлө социаль ҡатламдарҙы үҙ эсенә ала. Кемдер, мәҫәлән, торлаҡ милкен ҡуртымға биреп, шуның иҫәбенә, ә берәүҙәр, айырыуса ауыл халҡы, мал аҫырап, картуф-йәшелсә үҫтереп, үҙ көсөнә йәшәй. Эшләмәгәндәр араһында ауырыу, инвалидтарҙы ҡараусы кешеләр ҙә байтаҡ. Ҡайҙалыр эшләп йөрөп тә, эш хаҡын конвертта алыусылар хаҡында ла күп һөйләйҙәр. Бындай төркөмдәр бөтәһе лә иҫәпкә алынып, мәғлүмәт базаһына һалынырға тейеш бит. Әгәр инде һалым йыйыу үҙмаҡсат итеп ҡуйылмай, ә Хөкүмәт ысынлап та халыҡтың мәшғүллеген ҡайғырта икән, эш урындары менән тәьмин итһен, был бигерәк тә яҡшы булыр. Табышын йәшереү ниәтендә ялланып эшләүсегә хеҙмәт хаҡын рәсми рәүештә бирмәгән эшҡыуарҙарға ҡарата ла сараһы табылыр ине ул саҡта, юғиһә, был хаҡта ла бик күптән һүҙ бара, ә аныҡ ҡына киҫәтеү сараһы юҡ.

Камил ФӘРРӘХОВ, тарих уҡытыусыһы, Өфө ҡалаһы: Һуңғы ваҡыт ил Хөкүмәте ябай халыҡ күңеленә ятып бөтмәгән ҡарарҙар һәм саралар менән көрсөктән сығырға итә, ахыры. Миңә ҡайһы саҡ Хөкүмәт структуралары халыҡ кеҫәһенә тығылыуҙан ары китә алмай, бар эштәре шул ғына һымаҡ тойолоп китә. Әлбиттә, һәр бер башланғыс төрлө яҡлап өйрәнелә, тикшерелә торғандыр. Рәсәй Хөкүмәте башлығы Д. Медведев был ҡатмарлы мәсьәләне “хәл итеүҙең” тағы бер юлын әйтеп бирҙе бит яңыраҡ: “Был бер ниндәй ҙә һалым түгел, уны улай  атамау яҡшыраҡ…” Тик бына уны икенсе төрлө – “Социаль хеҙмәттәргә түләүҙәр” тип атауҙан да бер ни үҙгәрмәй бит, мәсьәлә асыҡ ҡала. Премьер урынбаҫары О. Голодец әйтмешләй, Рәсәй закондары эшләмәгән өсөн кешене ихтыярһыҙлай, яза бирә алмай, һүҙ социаль фондтар кеременә, шул иҫәптән бушлай медицина хеҙмәттәре менән файҙаланған өсөн бер тин дә түләмәүселәр хаҡында бара. Ә бит уларҙың барыһы ла бот күтәреп эшләмәй ятыусылар түгел, күптәре эш урынында  рәсми  теркәлгән хәлдә лә, эш хаҡын конвертта алыусылар, әйтәйек. Был осраҡта ла улар үҙ ихтыяры менән шундай аҙымға бармай, уны эш биреүсе хәл итә. Бынан тыш, үҙ ҡарамағында, үҙ хужалығында, йәғни үҙ шөғөлө менән мәшғүлдәр һәм ниндәйҙер килем алыусылар күп. Уларҙы ла бит әрәмтамаҡ тип әйтеп булмай. Шуға күрә, эшләмәүселәргә һалым тигән был яңылыҡты, закон проекты булараҡ, уның атамаһын-йөкмәткеһен, ысынлап та, ныҡлабыраҡ тикшерергә һәм шунан һуң ғына ҡабул итергә кәрәктер, тип уйлайым. Юғиһә, эйе, эшләмәй ятыусылар “синыфы” ла байтаҡҡа артты һуңғы 20-30 йыл эсендә. Һәм улар, бер ни булмағандай, кәрәк саҡта дауаханаға ла барып ята, поликлиника юлын да тапай, һәм бушлай. Ә бит улар иҫәбенән, әгәр эшкә һәләтле йәштәге кешеләр икән, социаль хеҙмәттәр өсөн түләүҙәр системаһына ниндәйҙер күләмдә иғәнә күсерелергә тейеш, тип аңлайым мин.

Йәмилә ҠОЛМӨХӘМӘТОВА, хеҙмәт ветераны, Баймаҡ районы: Ошо хаҡта ишеткәс, колхозда эшләгән йылдарым иҫкә килеп төштө. Эш ауыр булһа ла, аҡсаһы әллә ни теймәһә лә, риза булып, тырышып, дәртләнеп эшләй инек. Әллә заманына күрә эш кешеһен дәртләндерә, күңелен үҫтерә белделәрме – совет осоронда эшләмәгән кеше булманы бит.  Һәр хәлдә, ауыл ерендә. Ҡалаларҙа булһа, булғандыр ундайҙар, тик улар ҙа эшләмәй ятмағандыр. Алыпһатарлыҡ менән шөғөлләнгән бер-ике ҡатынды белә инем, гел район баҙарында осрай торғайнылар. Эшләмәгәндәргә закон да ҡаты булды шул. Әле лә шулай кәрәк тә бит, тик Хөкүмәтебеҙ халыҡты йүнле эш менән тәьмин итә алмағас, өндәшмәүҙе хуп күрәлер инде. Эш булһа, башы, аяҡ-ҡулы һау кеше нишләп эшләмәй ятһын инде? Әле бына балалар юғары уҡыу йортонда уҡыуҙы тамамлай ҙа, эш таба алмай интегә. Бер танышымдың Өфөлә йәшәгән ҡыҙы юғары белемле иҡтисадсы, тик һөнәре буйынса эш урыны булмағанлыҡтан, сауҙа үҙәгенә ябай һатыусы булып урынлашты. Икенсе берәүҙәрҙең инженерға уҡып сыҡҡан улдары Себер яғына китеп, ябай эшсе булып йөрөй. Ярай, аҡса эшләй, исмаһам. Дәүләтебеҙ иң тәүҙә илдә етештереүҙе юлға һалһын, эш урындары булдырһын. Халыҡ ҡыуанып эшкә инер ине. Ә былай тота килеп, эшләмәй ята, тип, былай ҙа фәҡир эшһеҙҙең елкәһенә түләү һалыу – кешелекһеҙлек, уйланып етмәгән, сейле-бешле план ул. Йәнәһе лә, социаль фондтарға түләмәһә лә, медицина хеҙмәттәре менән файҙалана, имеш. Ә һеҙ барып ҡарағыҙ әле бөгөн поликлиникаға – барыбер түләүлегә әйләнеп бөттө бит медицина. Бушлай ЭКГ ла, кесе ярау анализы ғына тороп ҡалды…

Фәүзиә МӨХӘМӘТШИНА яҙып алды.

 

Опубликовано в Әйт, тиһәгеҙ... | Оставить комментарий

Был көндәрҙә Халыҡ-ара Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы көнө билдәләнеп, уның дөйөм кеше хоҡуҡтарын яҡлау буйынса гарант булараҡ әһәмиәте тағы бер тапҡыр һыҙыҡ өҫтөнә алынды. Ә һеҙ ошо уңайҙан ойошмаға ниндәй мәсьәләләр буйынса мөрәжәғәт итер инегеҙ?

Фәтхулла МӨХӘМӘТОВ, хеҙмәт ветераны: Яңыраҡ Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы тураһында шундай юлдар уҡығайным: “БМО-ның төп бурысы – ағымдағы тормош тәртибе һаҡланыуын күҙәтеү, дипломатик килешеүҙәр юлы менән дәүләттәр араһында килеп тыуған тышҡы конфликттарҙы көйләү, яйға һалыу, Ер йөҙөндә барған тотош ядро ҡоралланыуы шарттарында планетабыҙҙа именлек һәм тыныс тормош өсөн көрәш…” Һуңғы 50 йыл эсендә генә лә БМО-ға 150 дәүләт ағза булып ингән. Быныһы ярай. Шул саҡ күҙгә эләккән бер мәғлүмәттән мин йылан саҡҡандай тертләп киттем. Бына ул: “1990 йылдан алып бөтөн донъяла барған конфликттарҙа һәләк булғандарҙың 90 проценты – тыныс граждандар һәм уларҙың 80 проценты – ҡатын-ҡыҙ һәм балалар…” Ер йөҙөндә шундай ҡырылыш барғанда, БМО көнө билдәләнеп, байрам саралары үткәрелә, был ойошманың Генераль Ассамблеяһы, Хәүефһеҙлек Советы туҡтауһыҙ ултырыштар үткәрә икән, быларҙың һөҙөмтәһе, файҙаһы ниҙә икән һуң? Үҙебеҙҙең элекке туғандаш республика тип йөрөтөлгән Украинаны ғына алып ҡарайыҡсы, йәмәғәт. Күҙ алдыбыҙҙа танығыһыҙ булып ҡурҡыныс әкиәттәге ут сәсеүсе аждаһаға әүерелде лә ҡуйҙы түгелме? Үҙ халҡына ҡаршы яу асып, күпме кешене һәләк итте, күпме ауыл, ҡалаларын, хатта ки мәктәп һәм больницаларҙы утҡа тотоп, емертте, яндырҙы. Күрәләтә фашистик режим баш ҡалҡыта. Ә БМО-ның ултырыш залдарында һаман булһа оҙон-оҙон докладтар уҡыла, фекер алышыуҙар бара. Мин һеҙҙең һорауға яуап итеп, бына ошо хаҡта яҙыр инем БМО-ға. Был ойошмаға үҙенең төп бурысын үтәүгә нимә ҡамасаулай икән, тип һорар инем. Халыҡ-ара кимәлдә сәйәси ыҙғыш-талаш, тынысһыҙлыҡ, дәүләт-ара конфликттар, санкциялар, миграция яуы тап ана шул Украина арҡаһында киҫкенләшеп китте түгелме? Ни сәбәпле БМО-ла ағза булып торған 150-нән ашыу ил Украинаны ғына түгел, ә уның менән оҫта  идара итеүсе агрессив көстәрҙе лә  аҡылға ултырта алмай?

Илдар ХУССАМОВ, адвокат: Рәсми статистика мәғлүмәттәре буйынса, бөгөн илдә граждандарҙың 80 проценты хоҡуҡ һаҡлау органдарына ышаныс белдерә алмауын раҫлай. Ә бит ҡайҙа закон көскә эйә түгел, унда көс “законға” әйләнә башлай. Бына шундай ваҡыттарҙа ғәҙеллек юллап, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһына мөрәжәғәт итергә була ул, тик бының ниндәйҙер һөҙөмтәһе булырына шәхсән үҙемдең ышанысым бик самалы. Беҙгә, рәсәйҙәргә, барып эләгеү һәм аралаша алыу мөмкинлеге бик һирәк тәтей торған Европа суды менән дә хатта сағыштыра алмаҫ инем мин уны. БМО-ның Халыҡ-ара судына ла, Европа судына ла бер үк ваҡытта  мөрәжәғәт итеү иһә тыйыла. Ҡулға алыуҙар буйынса БМО-ның эшсе комиссияһы бар барлығын, тик унда билдәле бер хоҡуҡ боҙоу осрағына ялыу яҙыу өсөн аныҡ ҡына нигеҙләмә табырға кәрәк. Минең ундай нигеҙләмәм бар ине. Бер ниндәй суд ҡарары булмайынса тороп, өҫтәүенә, тикшереүҙәр туҡтатылһа ла, улымды СИЗО-ға ултыртып ҡуйҙылар. Бындай һәм башҡа шундай “ваҡ-төйәк” иҫәпләнгән  тупаҫ закон боҙоуҙарға ҡарата Рәсәй суды, ғәҙәттә, иғтибар ҙа итмәй, шулай күнеккәндәр. Мин ялыу артынан ялыу һәм һәр төрлө юллауҙар яҙып ҡараһам да, бер ни ҙә эшләй алманым. Әле, шөкөр, улымды аҡланылар, бының өсөн тотош дүрт йыл китте. Ә бит наркополицейскийҙар тарафынан “әүәләнгән” материалдарҙан “аҡҡа ҡара ептәр менән” ҡоршап, енәйәт эше ҡуҙғатырға маташыуҙары тәүҙән үк күренеп тора ине. Улымдың ғәйепһеҙлеген иҫбатлаған факттар ғына ла тиҫтәләгән булды. Уларҙың күбеһе матбуғатта ла баҫылып сыҡты. Ләкин Тикшереү комитетынан мин үҙем яҙған ялыуҙарға бер генә яуап та ала алманым. Улар  кемгәлер яуап яҙып ултырыуҙы  дәрәжәләрен түбәнһетеү, тип аңлай, күрәһең. Хатта судтан һуң, унда мин улымдың ғәйепһеҙ булыуын һәм “енәйәт” материалдарының юҡтан бар яһалыуын  иҫбат иткәндән һуң да, өндәшмәй ҡалыуҙы хуп күрҙеләр. Тормошобоҙҙа бына шундай осраҡтар бик күп, шуның өсөн бар көсөгөҙҙө дәлилдәр һәм факттар туплауға йүнәлтеп, үҙегеҙҙең хаҡлы икәнегеҙгә ышанған хәлдә ҡыйыу рәүештә БМО-ға мөрәжәғәт итә алаһығыҙ, тип уйлайым, тик мин үҙ көсөмә генә ышандым һәм унда мөрәжәғәт итмәһәм дә еңеп сыҡтым.

Фәүзиә ЙӘНТИЛИНА, хеҙмәт ветераны, Мәләүез ҡалаһы: Белеүемсә, БМО-ға милли мәсьәләләр буйынса ла мөрәжәғәт итәләр. Шөкөр, минең башҡорттарым республикабыҙ дәүләтселегенә нигеҙ һалыусы төп халыҡ булараҡ, “милли аҙсылыҡ” тип иҫәпләнгән халыҡтар һанына инмәй, шулай ҙа, туған тел яҙмышы ҡыл өҫтөндә, тигән ҡурҡыныс тыуа ҡалһа, тьфү-тьфү, был ойошмаға мөрәжәғәт итер инем. Теле онотторолған халыҡ – ул, үҙегеҙ беләһегеҙ, милләт булыуҙан туҡтай. Милләттәр Ойошмаһы – ул бит дәүләттәр берлеге генә түгел, ә ана шул дәүләттәрҙе бар итеүсе күп һанлы милләттәрҙең ойошмаһы ла, тип аңлайым. Шуға күрә лә унда ағза булып торған һәр дәүләт эсендәге күп милләтле халыҡтар мәнфәғәте лә ошо БМО-ның иғтибар үҙәгендә тотолалыр, моғайын. Һәр бер милләттең генә түгел, ә милли аҙсылыҡты тәшкил иткән этник төркөмдәрҙе лә ҡурсып, һаҡлап ҡалыу өсөн ниҙәр эшләнә икән БМО-ла? Минең уларға ошо мәсьәлә буйынса мөрәжәғәт иткем килә.

Фәүзиә МӨХӘМӘТШИНА яҙып алды.

 

Опубликовано в Әйт, тиһәгеҙ... | Оставить комментарий

Туған телдәге матбуғат баҫмаларын уҡыйһығыҙмы, алдыраһығыҙмы, алдырмаһағыҙ, сәбәбе ниҙә?

Айгөл АЙЫТҠОЛОВА, Күгәрсен районы гәзите хәбәрсеһе: Бала саҡтан, йәш саҡтан ҡанға һеңдерелгән иң яҡшы ғәҙәт ул туған телдәге гәзит-журналдарҙы уҡыу. Мин, әлбиттә, уларһыҙ йәшәй алмайым. Уларһыҙ донъям китек булыр ине. Мин алдырған гәзит-журналдар хаҡы ярты йылға бер тапҡыр 6 мең тирәһенә барып баҫа шикелле. Үҙем дә район гәзите хәбәрсеһе булғас, халыҡтың ни өсөн матбуғат баҫмаларына яҙылмауы сәбәбе тураһында һорашып-белешеп йөрөйөм. Төп сәбәп – хаҡтарҙың ҡиммәт булыуында, аҡса юҡлыҡта, тиҙәр. Пенсионерҙарға ҡалды инде гәзит алдырыу, матбуғаттың төп таянысы – улар. Элек уҡытыусылар иң әүҙем уҡыусылар булһа, хәҙер гәзит алдырмаған уҡытыусылар ҙа етерлек. Биш-алты меңгә эшләп йөрөгән ябай ауыл ғаиләләренән әллә ни көтөп булмай. Уларҙың бер айлыҡ эш хаҡын гәзиткә яҙҙырыу өсөн сығарып һала алмағанлығы көн кеүек асыҡ. Бюджет өлкәһендә эшләгәндәрҙән матбуғатҡа яҙылыуҙы талап итәләр ҙә ул, ләкин башҡаларға был талап ҡағылмай. Ҡалғандар өсөн был бурыс аң, намыҫ эше. Ләкин… Ундайҙар әллә ни күп түгел шул. Хатта уңышлы эшҡыуарлыҡ алып барғандар араһынан да гәзит алдырмаусылар бихисап. Әле кисә генә гәзит алдырмаған бер танышымдан бының сәбәбен һораным. “Эш гәзиттең хаҡында түгел, алдырғым килмәй”, тип яуапланы ул. Һығымтаһын үҙегеҙ яһағыҙ… Матбуғатты интернет алыштыра, тип тә һылтаналар хәҙер. Быныһы ла зауыҡ эше. Мин быйыл бер нисә баҫманың электрон вариантына яҙылып ҡараным шулай ҙа. Шул иҫәптән район гәзитенә лә. Баҫмалар алдан килә, һүҙ юҡ, әммә гәзитте ҡулыңа алып, тотоп уҡыу тойғолары бөтөнләй икенсе.

Ғәлиә ФӘЙЗУЛЛИНА, уҡытыусы, Ишембай ҡалаһы: Шәхсән мин үҙем башҡорт телендә сыҡҡан бер генә баҫмаға ла яҙылмай ҡалғаным юҡ. Заманында икешәр дана ла алдырҙым: береһен – өйөмдә үҙем уҡыр өсөн, икенсеһен – мәктәптәге кабинетым өсөн. Интернат уҡыусылары өсөн гәзит-журналдарҙың төпләнмәләрен дә алып барам. Бер юлы ауырға төшмәһен, тип, матбуғат баҫмаларына яҙылырға тейешле аҡсамды самалап, төйнәп ҡуйырға күнеккәнмен. Әлбиттә, туған телдәге гәзит-журналдарҙы пенсионерҙар уҡый әле, тип, тынысланып ҡуйырға ярамай. Ул баҫмаларҙы иң тәүҙә балалы йәш ғаиләләр уҡырға тейеш. Бына “Киске Өфө”лә бала тәрбиәләү буйынса күпме матур кәңәш, фәһемле фекерҙәр баҫыла. Йәш атай-әсәйҙәр, әлбиттә, уҡырға ваҡыт юҡлыҡҡа ла, аҡса ҡыҫынҡы булыуға ла зарланырға мөмкиндәр. Ләкин балаларының киләсәген ҡайғыртҡандар барыбер форсатын табасаҡ.  Ундай атай-әсәйҙәр менән һөйләшеүе лә, эшләүе лә бер кинәнес. Уларҙың гәзит уҡығаны бер һөйләшеүҙән аңлашылып тора. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, матбуғат баҫмаларын уҡымаған, илһөйәрлек, телһөйәрлек төшөнсәһен бөтөнләй аңламаған һәм балаларына ла аңлатмаған ғаиләләр ҙә бар, улар өсөн шул мәктәп, уҡытыусылар тырыша инде…

Ансар НУРЕТДИНОВ, “Башҡортостан” гәзитенең үҙ хәбәрсеһе, Нефтекама ҡалаһы: Хеҙмәт юлымды матбуғаттан башлағас, гәзит-журналдарға яҙылыуҙан туҡтағаным юҡ. “Башҡортостан” гәзитен хәреф таный башлағандан бирле уҡыйым, шуға ла тәү сиратта уға яҙылам, шулай уҡ “Йәншишмә”гә, “Башҡортостан ҡыҙы”на, Нефтекама ҡала гәзитенә,  ошонда уҡ  5 районға башҡортса сыҡҡан “Ҡурай”  гәзитенә яҙылам. “Киске Өфө” гәзитенең электрон вариантын уҡыйым; “Ағиҙел” һәм башҡа журналдарҙы китапхананан алып уҡыйым. Ә инде матбуғат баҫмаларына ни өсөн яҙылмауҙың халыҡ үҙе әйткән сәбәбенән сығып дөйөмләштергәндә, шундай картина күҙ алдына баҫа: хаҡтар ныҡ ҡиммәт. Тағы бер сәбәп: баҙар иҡтисады шарттарында почта ла магазин-баҙарға әйләнде (нимә генә һатмайҙар унда), матбуғат таратыу улар өсөн иң һуңғы планда. Һөҙөмтәлә, почтальондар илке-һалҡы эшләй, гәзитте ваҡытында килтереү генә түгел, бөтөнләй килтермәү ҙә – улар өсөн ғәҙәти хәл: эш хаҡының түбән булыуына һылтаналар. Матбуғат таратыу иң һуңғы планда булғас, етәкселектән контроль юҡ; “революциянан” (1991) һуң кадрҙар менән эшләү “үлгәнлектән”, почта етәкселегендә лә осраҡлы халыҡ йыйылды: улар матбуғатты ғына түгел, яҙылыусылар хаҡында ла бөтөнләй уйламай.

Артур ИҘЕЛБАЕВ, “Йәшлек” гәзитенең 1991 – 1994 йылдарҙағы мөхәррире: Матбуғат баҫмаларына хәҙер инде ике-өс йыл тирәһе яҙылмайым, сөнки барлыҡ мәғлүмәтте онлайн режимында интернеттан һәм социаль селтәрҙәрҙән алам. Сөнки был сығанаҡтар мәғлүмәтте бик тиҙ тарата. Уйлап ҡарағыҙ, матбуғат баҫмаларында мәғлүмәт ике-өс көнгә, хатта аҙналарға һуңлап сыға, гәзит-журнал алдырыусыға ул почта аша тағы ла һуңлабыраҡ барып етә. Шуға ла матбуғат баҫмаларын алдырып уҡыусы менән дә кире бәйләнеш юҡ. Мәҫәлән, мин мәғлүмәтте алыу менән әңгәмә ҡорорға, үҙемдең фекеремде белдерергә һәм башҡаларҙы ишетергә, тимерҙе ҡыҙыуында һуғырға теләйем. Ә инде атап киткән сәбәптәр һөҙөмтәһендә баҫма матбуғат халыҡҡа мәғлүмәтте лә, фекер алышыу, бәхәсләшеү мөмкинлеген дә һыуытып ҡына алып барып еткерә…

Айгизә АСҠАРОВА, Хәйбулла районы гәзите хәбәрсеһе: Гәзит-журналдарға яҙылыу буйынса әле килеп тыуған хәлдең төп сәбәбе барыбер ҙә ҡиммәтселектәлер. Бына былтыр беҙҙең район гәзитенә яҙылыу 812 һум булды. Ауылдарға  гәзитебеҙҙе яҙҙырырға сығабыҙ, “Ай, ҡиммәт бит!” тип һөйләнә-һөйләнә, күберәк пенсионерҙар яҙыла.  Ә йәштәр: “Мин бит 5 мең эш хаҡына эшләйем, 2 меңен кредит өсөн түләйем, нисек ул ғына аҡсаны балалар ауыҙынан өҙәйем мин?  Гәзиткә яҙҙырғансы, ул 800 һум аҡсаға бер балама итек һатып алам”, – тиҙәр. Уларға нисек һүҙ тейҙерәһең инде шулай булғас. Гәзитегеҙҙә уҡырлыҡ нәмә юҡ, тигән дәғүә лә сәбәптәрҙең береһе икәнен танымай булмай. Редакцияла гәзиткә яҙҙырыу менән генә шөғөлләнеүсе хеҙмәткәр тотоу мөмкинлеге юҡ, был эш менән хәбәрселәр шөғөлләнергә мәжбүр, тимәк, уның аналитика, ҡыҙыҡлы материалдар яҙырға ваҡыты ла, мөмкинлеге ла ҡалмай. Шунан гәзит нисек ҡыҙыҡлы, уҡымлы булып сыҡһын инде…

Морат ЛОҠМАНОВ, Башҡортостан юлдаш телевидениеһы журналисы: Гәзит-журналдарҙан, аҡса юҡ, тип баш тартыу ҡурҡыныс һығымталар яһата. Кәрәк булғас, эскән, күңел асырға яратҡан кеше алкоголле эсемлектәр өсөн аҡса таба бит. Әммә ул уҡырға теләгән хәлдә лә гәзиткә яҙҙырыу әмәлен тапмаҫҡа мөмкин. Шуға ла  милли телдәге китаптар, матбуғат баҫмаларын уҡымай башлау, әлбиттә, туған телде насарыраҡ белеүгә түгел, ә  күңелдәге ҡиммәттәр алышыныу менән бәйләнгәндер, тип уйлайым. Ҡөрьәнде лә, ҡыҙыҡ түгел, тип табырға мөмкиндәр, әммә унан ләззәт алырға өйрәнгән кеше был китаптан һис айырыла алмаҫ. Интернет та сәбәп түгел милли матбуғат менән дуҫлыҡты емереүгә. Йәштәр интернетта әҙәби әҫәр, рухи ҡиммәттәр тураһында уҡып ултырмай һәр хәлдә. Был сығанаҡ аша ул йышыраҡ сәйәси ығы-зығы, кем кемде үлтергән, отҡан, тигән мәғлүмәт, башҡа сүп-сар менән тултыра башын. Тимәк, беҙ тәрбиәлә лә, тормошта ла икенсе төшөнсәләргә өҫтөнлөк бирә башланыҡ, милли матбуғаттан айырылыуҙың да төп сәбәбе ошондалыр, тим. Ғөмүмән, был хәлдең сәбәптәрен эҙләп, фекер алышыуҙы дауам итергә кәрәктер ул, ләкин, тапҡас, шул сәбәптәрҙе һылтау итеп ултырмаҫҡа, уйланырға, хәлде төҙәтергә ашығырға кәрәк. Юҡһа… Әлеге быуынды ысынлап та рухһыҙ, шул уҡ туған телгә лә битараф быуын алыштырыуы бар. Ә рухһыҙ, ҡиблаһыҙ халыҡ менән идара итеүе еңел…

 

Опубликовано в Әйт, тиһәгеҙ... | 1 комментарий

Беҙҙә күп эштәр, саралар, хеҙмәтсәндәр һорауы буйынса, тип ойошторола, тик бына халыҡ һүҙенә ҡолаҡ һалыусы бармы икән?

Сәғит СӘЙФУЛЛИН, пенсионер: Бындай “эш итеү алымы” айырыуса совет заманында “уңышлы” ҡулланыла ине. “Хеҙмәтсәндәр һорауы буйынса” тигән һүҙбәйләнештәр заманында партия һәм хөкүмәт ҡарарҙарында ла киң урын алды. Шәхес культы йылдарында тап ошо билдәләмә аҫтында власҡа ярамаған бик күп кешеләр, кулаклыҡта ғәйепләнеп, “Халыҡ дошманы” сүрәтендә Себергә һөрөлдө, бер ниндәй дәлилдәрһеҙ атыуға хөкөм ителде… Аҙағыраҡ инде ошо уңайлы сәбәп менән хөкүмәттең популяр булмаған сәйәсәте бойомға ашырыла килде: мәҫәлән, спиртлы эсемлектәргә хаҡ арттырыу булһынмы, айнытҡыстар асыу йә уларҙы ябыу тиһеңме… “Хеҙмәтсәндәр һорауы” бөгөнгө көндә лә үҙ йөҙө, үҙ асылына хеҙмәт итә алмай, ул һаман да кемдәр өсөндөр уңайлы битлек булып ҡала һәм  сит  мәнфәғәттәрҙә файҙаланыла. Ә ысынлап та хеҙмәтсән халыҡ мәнфәғәтендә булған бәләкәй ауылдар проблемалары, юлдар һалыу, мәктәптәрҙе, медпункттарҙы яптырмай алып ҡалыуҙы юллаған халыҡ һорауҙары һәм хаттары, һарғайышып, чиновниктар кабинетында туҙанға күмелеп ята бирә. Мәҫәлән, беҙ Өфөнөң Сипайлово биҫтәһендә йәшәүсе бер төркөм баҡсасылар, шул йүнәлештәге башҡа пассажирҙар менән һөйләшеп-килешеп,  ДОК-тан аэропортҡа тиклем йөрөүсе 110с маршрутын яйға һалыуҙы һорап, “Башавтотранс” предприятиеһына хат яҙып та, телефон аша ла бер нисә тапҡыр мөрәжәғәт иттек, сөнки был маршрут автобустары онотҡанда бер йөрөй башланы. Дөрөҫөн әйткәндә, был автобустар аэропортҡа етәрәк “Ҡасаба” туҡталышындағы юлда көнө буйы теҙелешеп, ял итеп ултыралар. Был рейста иһә шәхси микроавтобус-такси хужалары хакимлыҡ итә, ә улар беҙҙе  ташламалы махсус карталар буйынса хеҙмәтләндермәй, уларға аҡса кәрәк. Йөҙгә яҡын ҡултамғалы халыҡ һорауына, шулай итеп, иғтибар итеүсе лә, яуап биреүсе лә булманы. Һуңғы ваҡытта был уңайлы һүҙбәйләнеш ҡайһы бер намыҫһыҙ әҙәмдәр өсөн дә мутлыҡҡа  юл асып ҡуя. Ундай хәлдәр һайлауҙар ваҡытында йыш күҙәтелә. “Халыҡ һорауы буйынса” тип, урамда йәки фатирҙар буйлап ҡултамға йә булмаһа ул-был саралар өсөн аҡса йыйып йөрөүселәр ҙә осрай. Был йәһәттән полиция граждандарҙы, айырыуса өлкән йәштәгеләрҙе иғтибарлы һәм һаҡ булырға саҡырып тора тороуға. Ләкин кешеләр төп башына ултырыуын дауам итә. Алданырға ярата шул беҙҙең халыҡ…

Сәүиә ХӘСӘНОВА, шәфҡәт туташы, Стәрлетамаҡ ҡалаһы: “Халыҡ һорауы буйынса” тигән һүҙҙәр минең өсөн хәҙер, киреһенсә, кешегә ҡаршы ойошторолоусы ниндәйҙер бер хаслыҡ уҡ булмаһа ла, тоҙаҡ һымағыраҡ ҡабул ителә башланы, сөнки ана шул магик һүҙҙәр тәьҫирендә бер нисә тапҡыр уңайһыҙ хәлгә ҡалғыланым. Быйыл йәй Өфөгә билдәле психотерапевт Анатолий Кашпировский килә тигән хәбәрҙе ишетеп, яҡын ғына әхирәтемдең баштан сыҙай алмаған сирле ҡыҙын алып барырға булып киттем. Әсәһе имсәк бала менән декретта ултыра, барыбер йөрөтә алмаҫ ине. Медик булараҡ, минән бик үтенеп һорағас, ризалашырға тура килде. Башҡа төрлө йомош менән былай ҙа баш ҡалабыҙға йыйынғанымды белә ине ул – баш тарта алманым. “Халыҡ һорауы буйынса Кашпировский сеанстарын тағы ла оҙайтты,” тигән иғланды ишеткәс, Йәштәр һарайына аяҡ баҫыр урын да юҡтыр инде, тип ҡурҡып ҡына килгәйнек, ғәжәпкә ҡаршы, халыҡ бик аҙ булып сыҡты. Беҙ өс көн рәттән килдек сеанстарға, сөнки улар түләүһеҙ алып барылды, ләкин өс көндә лә зал яртылаш буш булды. Киске сеанстар түләүле, тинеләр, бәлки, халыҡ шунда йөрөгәндер? Мин аптырабыраҡ ҡалдым: нисек инде, халыҡ һораһын да – зал буш торһон, имеш… “Халыҡ һорауы” тигәндәре реклама ғына булып сыҡты, ахыры. Өҫтәүенә, ауырыу ҡыҙға (уға 19 йәш) бындай дауаланыу килешеп тә бөтмәне: юлда ҡайтып барғанда уҡ өйәнәге ҡуҙғыны. “Халыҡ һорауы буйынса” эшләнгән тағы бер мәсьәлә  яңыраҡ беҙ торған йортта йәшәүселәр  араһында ҙур ғына ыҙғыш килеп тыуыуға сәбәпсе булды. “Халыҡ” тигәндәре кем икән һуң? Беҙ үҙебеҙ булабыҙ ҙа! Тик әлеге ҡарар хаҡында ғына бер ни ҙә белмәйбеҙ. Беҙҙең йорт яны майҙансығы иркен генә. Ошо биләмәлә туп- тулы машина, кистәрен йәш балалы әсәләргә коляска менән түгел, хатта ябай йәйәүлегә лә подъезд тупһаһына тиклем юл табыуы ауыр, сөнки күрше йорттарҙа йәшәүселәр  ҙә килтереп ҡуя бында машинаһын. Шуға күрә кемдер берәүҙең башына, йорт яны туҡталҡаһын түләүле итергә кәрәк, тигән уй тыуа. Ул кеше ана шул әлеге “халыҡ һорауы” битлеген файҙалана ла инде. Беҙҙән, ошо йортта йәшәүселәрҙән, бер кем дә һорап та торманы. Һораған хәлдә лә беҙ бындай эшкә ризалыҡ бирмәҫ инек. Бына шулай халыҡ “үҙ һорауына” үҙе ҡаршы булып килде лә сыҡты, үәт, әкәмәт!

Илдус ҠОТДОСОВ, хеҙмәт ветераны, Өфө ҡалаһы Затон биҫтәһе: Ҡайһы бер етәкселәр үҙҙәренә кәрәк саҡта, “халыҡтың күп һанлы һорауҙары буйынса” тип, берәй эш атҡарып ҡуя ул, хатта күрмәй ҙә ҡалаһың. Бындай инициатива айырыуса һайлау кампаниялары алдынан әүҙемләшә. Юл һалһындармы, балалар майҙансыҡтары төҙөһөндәрме, йә ниндәйҙер башҡа берәй бина, объект төҙөп ҡуйһындармы. Был эштәрҙе үҙҙәренә уңайлы ваҡытта, үҙ мәнфәғәттәрен алға ҡуйып башҡарһалар ҙа, бындай осраҡтарҙа, әлбиттә, халыҡтың теләге, һорауын юғарыла ишеткәндәр, тип ҡабул итәбеҙ инде ул. Тик халыҡ һорауын гел генә ишетеп бармауҙары ғына эсте бошора…

Фәүзиә МӨХӘМӘТШИНА яҙып алды.

 

Опубликовано в Әйт, тиһәгеҙ... | Оставить комментарий