Һеҙҙең тәрбиәгеҙҙә атайығыҙ өлгөһөнөң, атайығыҙ абруйының өлөшө ниндәй булды?

Хөрмәтулла ҮТӘШЕВ, Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың халыҡ артисы, С. Юлаев исемендәге премия лауреаты: Атайым боронғо башҡорт батырҙарына хас бөтөн сифаттарға эйә ине. Ул көрәшсе лә, йыраусы ла, тарихты ла яҡшы белә, һунарсы ла ине. Беҙҙең быуын атайҙарының иңендә илгә хеҙмәт итеү бурысы ятты, беҙ уларға эйәреп, эшләп үҫтек. Ғөмүмән, атай өлгөһө – атайҙың үҙенең эшләгән эштәренән, булмышынан күсә ул, баланы, һин шулай, тегеләй бул, тип аҡыллы һүҙ һөйләп кенә тәрбиәләп булмай. Сөнки, нисек кенә тәрбиәләмә, ул барыбер һинең үҙеңә оҡшаясаҡ. Беҙҙең ғаиләлә уҡыуҙы, тәртипте әсәй күҙәтте. Ә атай аҙ һүҙле, үҙенең фекерен ҡыҫҡа ғына итеп белдерә, йә күҙ ҡарашы менән генә төшөндөрә. Уның бер генә ҡарап ҡуйыуы ла етә ине, ҡайыш та, “аҡыл сыбығы” ла булманы. Атай ауылда, районда билдәле көрәшсе, көслө  кеше булды, кешеләрҙең уға ҡарата ихтирамын да тоя инек. Уның  абруйы ла беҙҙе насар ҡылыҡтар ҡылыуҙан һаҡлағандыр. Йорттағы бөтөн ир-ат эшенә атай мине лә, ҡустыларымды ла йәлеп итте. Шуға ла ир-егет һөнәрҙәрен белеп үҫтек. Башлап үҙенә эйәреп башҡарһаҡ, артабан үҙең белеп эшләй башлайһың, быны үҙеңдең бурысың итеп күрәһең. Был ғаиләлә үҙеңде кәрәкле кеше итеп тойорға булышлыҡ итә, хеҙмәттең тәмен тояһың. Үҫмер саҡтан уҡ колхозға эшкә сыға инек, мәҫәлән, беҙҙең ауылда республикала иң ҙур һарыҡ комплексы булды, унда 12 меңләп һарыҡ көтәләр ине. Физик йәһәттән дә сәләмәт булып үҫкәнбеҙ эш эшләп, һарыҡ ҡырҡҡанда көнөнә меңәрләгән һарыҡты йөҙҙөрөп тороу ҙа көс талап иткән бит. Әсәйҙең кассанан аҡса алып ҡайтып, бына был һинең эшләп тапҡан аҡсаң, тип әйтеүе ҙур ҡәнәғәтлек тойғолары уята ине. Кемдеңдер нимәлер эшләүен күрәһегеҙ икән, көсөгөҙ етәме, юҡмы, ҡарап тормағыҙ, ярҙам итегеҙ, тип әйтә ине гел генә атай. Бына ошо тәрбиә нигеҙе бөгөн дә мине бер туҡтауһыҙ хәрәкәт иттерә, илеңә, халҡыңа, ғаиләңә файҙалы кеше булырға өйрәтте беҙҙе атайҙар үҙ өлгөһөндә. Атайым абруйы менән тәрбиәләһә, мин улдарыма күберәк дуҫ, иптәш, тиңдәш булырға ынтылдым. Балалар үҫкән саҡта уларҙың һәр осоро ҡыҙыҡлы һәм мөһим, уларҙы яратырға һәм гел иғтибар бүлергә кәрәк. Улдарым да миңә хөрмәт менән ҡарайҙарҙыр, тип ышанам, һәр хәлдә, улар беҙҙең исемгә тап төшөрмәйҙәр, шөкөр.

Ринат МӘҺӘҘИЕВ, хирург-онколог: Ир бала өсөн атай, иң тәүҙә, физик һәм психологик ярҙам күрһәтеүсе, терәк. Шуға ла уның өсөн абруй булырға ынтылырға кәрәк – был бигерәк тә бөгөнгө заманда кәрәк. Эшем күп, ваҡытым юҡ, тип йөрөһәң, өлгө була алмаһаң, ул ундай кешене ситтән эҙләйәсәк, насар компанияларға тарыуы ла ихтимал. Беҙ үҫкән мәлдә еңелерәк кеүек ине, өйҙә атай-әсәйҙән тыш, мәктәптә уҡытыусылар ҙа беҙҙең өсөн абруйға эйә ине, улар үткәндә бүректе сисеп иҫәнләшеп тороп ҡала инек. Атайым үҙе үкһеҙ етем, өләсәй ҡулында ғына үҫкән. Сөнки атаһы сәйәси золом ҡорбаны тип ҡулға алынып, атыла. Ҡурайсы булды, совет осоронда халыҡ таланттары артистар менән бергә сығыш яһай ине, атайым да гастролдәргә йыш йөрөнө. Мине уҡытырға тырышты һәм бер теләгемә лә ҡаршы килмәне. Алдыңа алған маҡсатыңа өлгәшеү өсөн бар тырышлығыңды һалырға кәрәк икәненә лә мин унан өйрәндем. Өсөнсө класта рус теленән имтихан бирә алмау сәбәпле, бер нисә уҡыусы күсмәй, класта ултырып ҡалдыҡ. “Ана, һыйыр көтөүсе Әбүзәр апаң хаҡлы ялға сыҡҡанда оҙон сыбыртҡыһын һиңә бирермен тине, көтөүсе булырһың инде былай булғас”, – тиеүе генә етте, мин донъялағы бөтөн ауырыуҙарҙы еңергә тигән хыялымды иҫкә төшөрҙөм һәм тырышып уҡый башланым. Хәҙер, табип булараҡ, бушҡа ғына кешенең затына, нәҫел-ырыуына иғтибар итмәйҙәр икәненә лә инанғанмын. Шәжәрә төҙөгәндә нәҫелебеҙҙә уҡымышлылар күп икәне асыҡланды, уларҙың араһында Хажмөхәмәт Яҡшымбәтов бар, уның ҡыҙы Фатима Әхмәтзәки Вәлидиҙең ҡатыны була. Сибай медицина училищеһында физкультура уҡытыусыһы Әйүп Ғайсин ихтыяр көсө тәрбиәләне, теүәллек яратыуым, ныҡышмалылығым спорт менән шөғөлләнеүҙән барлыҡҡа килде. Әрме лә егет кеше өсөн ҙур мәктәп. Шуға ла сәләмәтлеге булһа, егеттәр хеҙмәт итергә тейеш, тигән фекерҙәмен. Үҙаллы ҡарар ҡабул итергә өйрәтә ул. Бер аҙ ситтә  йөрөп килеү ир кешене сыныҡтыра, киләсәктә ауырлыҡтарҙа еңеп сығырға көс-ҡеүәт бирә. Бөгөн мәктәптәрҙә башланғыс хәрби әҙерлек дәрестәрен, уҡыу йорттарында хәрби кафедраларҙы ябып бөттөләр, ә ватансылыҡ тойғоһон тәрбиәләүҙең иң ябай юлы шул ине. Күңелендә иле, халҡы өсөн яуаплылыҡ тойғоһо булғандар ғаиләһе, балалары өсөн дә ҡалҡан була ала. Атанан күргән – уҡ юнған, ти халыҡ. Улым да, ҡыҙым да табип һөнәрен һайланы. Беҙҙең ғаиләлә һуңлап йөрөү, алдашыу, ялҡауланыу хупланмай, бөтөн эштәрҙе алдан планлаштырырға күнектергәнмен. Бергәләп әүҙем ял итергә яратабыҙ, сәйәхәт итәбеҙ, концерттарға, футбол, хоккей матчтарына йөрөйбөҙ. Фекерҙәрен тыңлайым, дөрөҫ уйламаһалар ҙа, юҡ, тимәйем, яйлап ҡына йүнәлеш бирәм.

Заһир ИШКИН, ӨДАТУ-ның бүлек мөдире: Өйләнгәс түгел, ә тәүге бала тыуғас, ир булараҡ өлкәнәйәһең икән – күптәр килешер минең менән. Тап ошо ваҡиға һинең тормошоңдо үҙгәртә. Бала һине таный, эштән ҡайтыуыңды ҡыуанып ҡаршылай башлаһа, үҙең дә үҙгәрәһең, уға кәрәкле кеше булыуыңды аңлайһың. Атай – ул өлгө, тормошта йүнәлеш биреүсе, әммә бында әсәйҙең дә роле ҙур. Әгәр ҙә ул уның абруйын ҡабул итмәһә, ихтирам итмәһә, балалар өсөн атайҙың һүҙе әһәмиәткә эйә булмаясаҡ. Был йәһәттән әсәйем бер ҡасан да атайым менән беҙҙең араға ҡыҫылманы, киреһенсә, атайығыҙ нимә әйтер, кәңәшләшәйек, тип кенә тора. Ҡустым менән икебеҙ ҙә атайға эйәреп йөрөүҙе ғорурлыҡ һанай инек, ул беҙҙе үҙе менән балыҡҡа алһа ла ҙур шатлыҡ ине. Тәбиғәтте яратырға, ҡоштарҙы, йәнлектәрҙе, ағастарҙы, үләндәрҙе танырға ла өйрәтте бәләкәй саҡта. Йылға буйлап һалда ағып төшә инек, бында физик йәһәттән әҙерлек тә һынала. Ауылда йәшәһәк, былар ғәҙәти күренеш булыр ине, әммә ҡала шарттарында ошоға өлгәшә алыуы яҡшы тип уйлайым. Үҙе йырламаһа ла, башҡорт халыҡ йырҙарын атайға ҡушылып тыңлап, үҙебеҙ йырларға өйрәндек. Ҡурайҙа уйнамаһа ла, ул алып ҡайтҡан ҡурайҙан тауыш сығарырға өйрәнеп, ҡустым да, мин дә үҙ аллы уйнарға өйрәндек. Атайым эшләй белмәгән бер эш тә юҡ, хәҙер үҙемдең ике улым да минең турала шулай әйтерлек булһын ине, тип тырышам. Уларға нимәлер эшләргә, ҡайҙалыр барырға һүҙ биргәнмен икән, мотлаҡ үтәйем, сөнки атайҙар алдаҡсы була алмай. Өлкән улым миңә бөтөн эште лә эшләшә. Өй һалғанда ла көсө етмәгән эшкә лә ҡыҫыла, хатта бетон иҙелмәһе нисек яһалғанына тиклем белә. Балалар баҡсаһында ҡайҙандыр инструменттар йыйып алып, ишектәрҙе ремонтлап ҡаңғыра. Халыҡ йырҙарын да, ҡурайҙы ла, батырыбыҙ Салауатты ла белә. Шулай уҡ әсәйҙе яратырға, уға ярҙамлашырға, сәскә бүләк итергә кәрәклекте лә беләләр. Быларҙы ла улар ғаиләлә күреп үҫергә тейеш. Мин дә шулай яҡшы атай булырға ынтылам.

Опубликовано в Әйт, тиһәгеҙ... | Оставить комментарий

Халҡыбыҙҙың бөйөк шәхестәре Аҡмулла, Ризаитдин, Рәми һәм башҡалар һүҙенә, аҡылына, ижадына йыш мөрәжәғәт итәһегеҙме?

Фирғәт ҒАРИПОВ, М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актеры: Һәр дәүерҙең үҙенең геройы булырға тейеш. Әлбиттә, бындай кешеләрҙе ул йәшәгән заманда аңламайҙар ҙа, ишетмәйҙәр ҙә, ҡабул да итмәйҙәр, ҡәҙерҙәрен дә белмәйҙәр, әммә улар беҙгә мотлаҡ кәрәк. Башҡортостандың халыҡ шағиры Рәми Ғариповты мин шундай шәхестәр рәтенә индерәм. Шағирҙың ижады, тормош юлы буйынса Башҡорт академия драма театрында ҡуйылған “Февраль. Буран…” спектаклендә Рәми – яратҡан ролдәремдең береһе. Бәйғәмбәргә тиң шағир, тиер инем уны. Теле юҡтың, иле юҡ, тип ҡалай дөрөҫ әйткән ул! Бөгөн беҙ был һүҙҙәрҙең хаҡлығын үҙ күҙҙәребеҙ менән күрәбеҙ. Шағирҙың “Туған тел” шиғырының “Телен һөймәҫ кенә илен һөймәҫ, Иле юҡтың ғына теле юҡ” тигән һүҙҙәрен көнөнә бер нисә тапҡыр ҡабатлайбыҙ. Сөнки, ысынлап та, теле юҡ халыҡтың киләсәге юҡ. Рәми Ғариповтың шиғырҙарын хатта шиғриәттән йыраҡ торған, шиғыр яратмаған кешеләрҙең дә белеүе уның ниндәй ижадсы икәнен дәлилләп тора. Уны өлкән быуын да, йәштәр ҙә ярата, сөнки ул беҙҙең бөтәбеҙҙе лә борсоған мәсьәләләр тураһында яҙа. Рәми шиғриәте менән танышҡанда үҙеңде тыуған йортоңда кеүек тояһың, бында бөтөн нәмә ысын, яҡын һәм ҡәҙерле һиңә. Унда һине нисек барһың, шулай ҡабул итәләр… Йәш быуынды тәрбиәләүҙә уның кеүек шәхестәрҙең өлгөһө кәрәк. Нисек итеп халҡыңды, телеңде, илеңде яратырға өйрәтә улар. Тынғыһыҙ тәбиғәтле Рәми үҙ халҡының яҙмышына, киләсәгенә битараф ҡала алмаған, бер ҡасан да һынмаған, алға ғына атлаған. Уның ҡоралы – ҡәләм икәнен аңлаған, уйлағандарын яҙырға ҡурҡмаған. Сөнки өндәшмәй ҡалыуҙың телебеҙ, халҡыбыҙға ҡарата енәйәт икәненә инанған һәм ул хаҡлы булған. Бөгөн дә беҙ геройҙар тураһында күп һөйләшәбеҙ. Кем ул бөгөнгө көн геройы? Кәрәкме улар? Был һорауҙарға яуап биреүе еңел түгел, әммә мин бер нәмәлә шикләнмәйем: Рәми ағай, беҙ һине беләбеҙ һәм беҙ һинең хаҡыңда балаларыбыҙға ла һөйләйәсәкбеҙ әле.

Азамат КӨМӨШҠОЛОВ, БДУ-ның Сибай институты доценты, педагогика фәндәре кандидаты: Әлбиттә, халҡыбыҙҙың бындай шәхестәренең һүҙҙәре, ыңғай өлгөһө, эшмәкәрлеге һәр ваҡыт тәрбиәүи әһәмиәткә эйә. Кемдер әйткән бит әле, шәхестең рухи үҫеше өсөн өс нәмә кәрәк: бөйөк маҡсаттар, бөйөк ҡаршылыҡтар һәм бөйөк өлгөләр. Был тәрбиәүи ысулдың юғары педагогик тәьҫирен аҡыл эйәләре күптән дәлилләгән инде. Педагогика фәнендә дә раҫланған был: ыңғай өлгөләр һәм башҡаларҙың бөйөк эштәре уҡыусыларҙы үҙ өҫтөндә эшләргә, камиллашырға дәртләндерә. Шуны яҡшы аңлағанға күрә лә, беҙҙең Сибай институтының төп корпусы алдын Шәйехзада Бабич, Һәҙиә Дәүләтшина, Рәми Ғарипов, Шәйәхмәт Сибаев, Зәйнәб Биишева бюстары биҙәй. Бинаның эсендә иһә башҡорт халҡының билдәле мәғрифәтселәре һәм ғалимдарына барельефтар асылды, картиналар галереяһы бар. Халҡыбыҙҙың тарихын да онотмайбыҙ. Төньяҡ амурҙары ҡаһарманлығына арналған “Бородино һуғышы панорамаһы” барельефы, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы һәм генерал Шайморатовҡа барельеф асылды. Сибай институтында рухи тәрбиәгә былай ҙа иғтибар күп бирелә, һәр факультетта башҡорт теле, Башҡортостан мәҙәниәте фәне уҡытыла. Сөнки туған телен белмәгән кеше тыуған ерен дә, илен дә ярата алмай. Туған телеңде яратыу – ул ватансылыҡ нигеҙе. Әммә ошо бюстар, барельефтар ҙа оло тәрбиәүи әһәмиәткә эйә. Студенттар уларҙың ижады, тормошо менән яҡындан таныш. Тимәк, уларҙан өлгө лә ала, киләсәктә халҡына кәрәкле кеше булыр өсөн яҡшы белем алырға ла тырыша. Беҙ халҡыбыҙ мәнфәғәтен алға ҡуйып эшләйбеҙ – Сибай институтының төп үҙенсәлеге лә шундалыр.

Рәсимә АЛЛАМОРАТОВА, филология фәндәре кандидаты, Р. Ғарипов исемендәге  1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты уҡытыусыһы: Мин гимназия-интернатта башҡорт теле һәм әҙәбиәте, башҡорт мәҙәниәте дәрестәрен алып барам. Кабинетымды башҡорт мәҙәниәте кабинеты булараҡ йыһазландырғанмын. Таҡта өҫтөндә күренекле мәғрифәтсе Ризаитдин Фәхретдиндең “Милләт мәшһүр әҙәмдәре менән мәртәбәле” тигән һүҙҙәре яҙып эленгән. Йыл һайын яңы уҡыусылар ҡабул итәбеҙ, улар етенсе кластан туғыҙынсыға тиклем минең дәрестәргә инәләр. Көн дә дәрестә ошо фәһемле һүҙҙәр менән осрашалар. Тәүҙә мәғәнәһен аңлап етмәйҙәр, хатта аңлатып биреүемде һорайҙар. Һуңынан инде әңгәмәләшкәндә, фекер алышҡанда, инша яҙғанда          Р. Фәхретдиндең оранын терәк һүҙ итеп алалар, киләсәккә маҡсаттарын билдәләгәндә лә таяныс итеп ҡабул итәләр. Мин уҡыусыларыма ошо бөйөк шәхесебеҙҙе үҙҙәре өсөн асырға, уға ҡолаҡ һалырға өйрәтә алыуым менән бәхетлемен. Ғөмүмән, беҙгә өлгө булыр иң ҡеүәтле һүҙ, аҡыл – ул мәғрифәтселәрҙеке. Аҡмулланың алтын аҡылын, халыҡ, ил ғәменә тулыһынса үҙен бағышлаған булмышын, М. Өмөтбаевтың һиммәтле һүҙҙәрен, уй-хыялдарын,              Р. Фәхретдиндең бөтөн Көнсығыш һәм Көнбайыш уҡымышлылары юғары баһалаған дини, педагогик, фәлсәфәүи, публицистик эшмәкәрлеген һәр ваҡыт ҡыҙыҡһынып өйрәндем. Зәки Вәлидиҙе лә “Илеңдә ҡалып, бөгөнгө заманға ярашлы белем ал, халҡыңа файҙалы кеше булырһың”,  тип, 1908 йылда сит илгә сығып китеүҙән аралаған, киләсәктә халыҡ яҙмышын хәл итерҙәй кәңәш биргән кеше булған бит Р. Фәхретдин. Илебеҙ өсөн иң хәл иткес заманда шундай шәхестәрҙең аҡылы тарих арбаһын бөтөнләй башҡа йүнәлешкә бороп ебәрергә, халыҡ аңын, ғәмен тәрбиәләүҙә ҙур роль уйнаған, тип иҫәпләйем. Бөгөн дә уларҙың фекеренә таянабыҙ, аҡһаҡалдың һүҙе – аҡылдың үҙе, тип йәшәйбеҙ. Ә Рәми Ғариповты инде Аҡмулла менән бер юғарылыҡҡа ҡуям. Икеһе лә барлыҡ йәшәйешен халыҡ мәнфәғәтенә, халыҡ аңын таҙартыуға, үҫтереүгә, уятыуға, битарафлыҡтан һаҡларға арнаған кешеләр улар. Береһе “Ил тойғоһо – бар булмышым минең”, тип әйтһә, икенсеһе “Ир уңмаһа, һис ваҡытта ил уңа алмаҫ”, тип иҫкәрткән. Улар халҡыбыҙҙың шағир, яҙыусы тип кенә баһаларлыҡ шәхесе түгел, ә рухыбыҙҙың алтын бағаналары, милләт көсөн һаҡлаусы изге ҡиблаларыбыҙ ҙа тип иҫәпләйем.

 

Опубликовано в Әйт, тиһәгеҙ... | Оставить комментарий

Сәйәси ваҡиғалар бер-бер артлы үҙгәреп тора. Улар хаҡында һеҙ ҡайһы мәғлүмәт сараларынан ишетәһегеҙ? Уларҙың барыһы хаҡында ла белергә кәрәк, тип иҫәпләйһегеҙме?

Урал МОСТАФИН, яҙыусы: Яңылыҡтар, сәйәси ваҡиғалар менән телевидение һәм радио аша танышыуҙы хуп күрәм. Хәҙер бит каналдар бик күп, шулар араһынан үҙеңдең донъяға ҡарашыңдан, “тын алышыңа”, хәҡиҡәткә яҡыныраҡ булғанын һайлап алыу мөмкинлеге йәлеп итә мине. Әлбиттә, мөмкин тиклем гәзиттәрҙән дә уҡыйым, хәҙер бит интернеттан бөтөн гәзиттәр менән дә танышып сығырға була, тик баҫма матбуғаттың донъяла булып ятҡан яңылыҡтарҙан һуңыраҡ килеп етеүе генә уның файҙаһына түгел был йәһәттән. Гәзит-журналдарҙан күңел өсөн танһыҡ материалдарҙы яйлап, “тәмләп” ултырып уҡыу яғындамын. Сәйәси ваҡиғаларға килгәндә, улар бөгөн, ысынлап та, калейдоскоптағы кеүек үҙгәреп тора, уны үҙләштереп, анализлап өлгөрөп кенә ҡара! Шуға күрә, мин бая әйткәнсә, иң көнүҙәк бер нисә тематикаға ғына иғтибар бирәм, юғиһә, әлеге шул сәйәси буталыштарҙың уртаһында юғалып ҡалыуың да бар. Әйткәндәй, бөгөн Евросоюз менән Америка сәйәсмән-дәренең бар булған сәйәси уйындары фәҡәт Рәсәйгә ҡаҙалыу, уның ысынбарлығынан кер эҙләүгә генә ҡоролғанын яҡшы беләбеҙ бит, юғиһә. Был, йомшаҡ итеп әйткәндә, тамам бүкһетте. Сит ил етәкселәренең үҙҙәрен юғары вазифаларына ярашлы тота белмәүе, әйткән һүҙҙәренең осһоҙланыуы, ваҡсылланыуы, дөрөҫөн әйткәндә, ситән аша талашҡан баҙар бисәләре ҡылығын хәтерләтә түгелме? РФ Президенты В.В. Путин бик дөрөҫ әйтте бит: теләһә ниндәй уйҙырмалар уйлап сығарыусылар үҙҙәре ана шул уйҙырмаларында телгә алыныусы еңел тәбиғәтле фәхишәләргә ҡарағанда ла шаҡшыраҡ, тип. Шунан да дөрөҫөрәген әйтеүе ҡыйындыр. Шуға күрә мин сәйәсәтте хәҡиҡәткә тоғро, объектив кешеләр ауыҙынан ишетеүҙе хуп күрәм һәм донъя ваҡиғаларын һайланма рәүештә  ҡарап өйрәнгәнмен.  Үҙебеҙгә ҡағылышы булмаған сәйәси ваҡиғалар мине бик ҡыҙыҡһындырмай. Унан тағы ла бер үк хәбәрҙе күп сәйнәүҙе лә өнәп бөтөрмәйем. Мәҫәлән, Украина менән Сирия минең өсөн тап ана шундай сәйәси талаш объекты. Дөрөҫөн әйткәндә, Украинаны йыш телгә алып, беҙ уның ҡайһы бер йүләр “сәйәсмәндәре”нең үҙ баһаһын күтәреүгә булышлыҡ итмәйбеҙме икән, тип тә уйлап ҡуям. Әллә ни бик күҙгә элмәҫкә лә булалыр бит инде уларҙы. Сирияны ла күп тылҡыйбыҙ, туҡтауһыҙ ошо илгә матди ярҙам, шәфҡәтлелек акциялары хаҡында һөйләйбеҙ, журналистар ғүмерен хәүеф аҫтына ҡуйған репортаждар күрһәтәбеҙ, ә бына ундай ярҙамға мохтаждар үҙебеҙҙең илдә лә артҡандан-арта барыуын онотабыҙ. Был бит үҙебеҙҙәге ярлы йәшәгән халыҡ ҡатламының асыуын ҡабарта. Ә уларға кем ярҙам ҡулы һуҙыр һуң?..

Ринат ШӘЙБӘКОВ, Белорет районы Йөйәк урта мәктәбенең тарих уҡытыусыһы: Миңә, уҡытыусы кешегә, яңылыҡтар менән хәбәрҙар булып бармайынса һис мөмкин түгел. Беҙҙең балалар хәҙер бик күпте белә, көнө-төнө интернетта  ултыралар. Ҡайһы саҡ уларҙың теге йәки был сәйәси ваҡиға тураһында мәғлүмәтлелеген тикшереп ҡарау маҡсатын да ҡуям. Уларҙың уҡытыусыларына теләһә ниндәй һорау биреүе ихтималлығын да онотмайым. Бына шулай иғтибарҙы заман пульсында тоторға тура килә лә инде. Яңылыҡтар һәм сәйәси ваҡиғаларҙы күбеһенсә интернеттан – “Сәйәси яңылыҡтар” сайтынан  күҙәтеп барам, был рубриканың саманан сыҡмауы,  объективлығы, тел-стиль үҙенсәлеге оҡшай. Сәйәси хәлдәр тураһында абруйлы сәйәсмәндәр, депутаттар, күҙәтеүселәр һәм журналистар ҡатнашлығында алып барылыусы түңәрәк ҡорҙар, аналитик программаларға өҫтөнлөк бирергә тырышам, сөнки хәҡиҡәт бәхәстә тыуа, тиҙәр бит. Ҡайһы ваҡиғаға, яңылыҡҡа ниндәй төҫ һәм йүнәлеш биреүҙә уларҙың фекере мөһим минең өсөн. Айырыуса Рәсәй каналынан журналист Владимир Соловьевтың түңәрәк ҡорҙары оҡшай. Беҙҙең Башҡортостан телевидениеһына ла кәрәк ине ана шундай абруйлы берәй сәйәси тапшырыу.  Гәзиттәр уҡыусы ҡулына һуң килеп етһә лә, уның биттәрендә лә аҙналыҡ  сәйәси күҙәтеү биреү бер ҙә зыян итмәҫ ине. Киреһенсә, ул уҡыусыны теге йәки был ваҡиғалар өйөрмәһендә дөрөҫ йүнәлеш табырға, тейешле һығымталар яһарға булышлыҡ ҡына итәсәк, тип уйлайым. Әлбиттә, шуныһы ла бар: күңел талабы юҡ икән, эше, көнкүреше сәйәсәткә ныҡ бәйле булмаған кешеләр өсөн донъя хәлдәренең барыһын да белеп барыу мотлаҡ та түгелдер. Уның ҡарауы, “Киске Өфө”, мәҫәлән, рухиәтебеҙ ихтыяжына яуап бирерҙәй йөкмәткеле мәҡәләләре, алдынғы замандаштарыбыҙ менән әңгәмәләре һәм  тарихи очерктары аша үҙенә йәлеп итә. Гәзит майҙанын булыр-булмаҫ сәйә-сәт менән тултырыу был гәзиткә төҫ тә булмаҫ ине, тип уйлайым. Сәйәсәт, ысынлап та, көн дә йөҙөн алыштыра, төрлө һүрәткә керә, уның ярҙамында кеше тәрбиәләп булмай. Ә “Киске Өфө”нөң маҡсаты юғарыраҡ: ул милләттәштәрендә рух тәрбиәләй, илһөйәрҙәр, телһөйәрҙәр сафын арттырырға тип тырышҡан  көнө.

Фирүзә АБДУЛЛИНА, шағирә, башҡорт теле уҡытыусыһы: Минеңсә, һәр кеше үҙ заманы ваҡиғалары, шул иҫәптән сәйәсәт хәлдәре  менән ҡыҙыҡһынып йәшәргә тейеш. Беҙ башҡорт телендәге бөтә баҫмаларҙы ла алдырабыҙ тиерлек. Ләкин иң беренсе булып яңылыҡты шулай ҙа интернет, радио, телевидение аша беләбеҙ. Унан һуң инде тәмләп, һәр һөйләменә үтеп инеп, гәзит-журналдар уҡыйбыҙ. Тимәк, бөгөн беҙ  гәзит-журналдарҙы яңылыҡтарҙы белеү өсөн генә алдырмайбыҙ. Баҫма матбуғаттың был йәһәттән  функциялары бер аҙ үҙгәрә төштө. Әйтеүемсә, яңылыҡтарҙы теләһә ниндәй сығанаҡтарҙан, хатта ҡулыңдағы телефон аша ла белергә була. Гәзит-журналдар  иһә туған телебеҙҙе йәшәтеү, милли проблемаларыбыҙҙы уртаға һалып һөйләшеү, аралашыу сараһы булараҡ мөһим беҙҙең өсөн, сөнки гәзит биттәрендәге материалдарҙы башҡаса бер ҡайҙан да алып булмай. Ләкин был һис тә баҫма матбуғатта сәйәсәт темаһы төшөп ҡалырға тейеш тигәнде аңлатмай, ә бына шул сәйәси ваҡиғаларға  ҡарата билдәле шәхестәрҙең уй-фекере менән таныштырып барыу мөһимдер, тигән фекерҙәмен. Уларҙың фекерҙәре менән үҙебеҙҙекен сағыштырып, ниндәйҙер һығымта яһарға мөмкин. Сириялағы һуғыш, Украинаның  хаттин ашыуҙары, Америкала президент һайлауҙар, спортсыларҙы туҡтауһыҙ допинг ҡулланыуҙа ғәйепләү тураһында көнө-төнө барған телетапшырыуҙар беҙҙең халыҡтың иғтибарын илдең эсендәге проблемаларҙан ситкә алып китеү өсөн генә эшләнә кеүек. Шуға күрә, ошо хаҡта һөйләй башлаһалар, телевизорҙы һүндереп ҡуйырға ла тура килә, ялҡытты! Рәсәй һәр ваҡыт сит илдәргә гуманитар ярҙам күрһәтергә ынтыла. Бер яҡтан, бик яҡшы эш. Ләкин, икенсе яҡтан, быға йән көйә:  Сирияның да бер заман изгелектәребеҙҙе онотоп, дуҫлыҡҡа (үкенескә, күберәк бер яҡлы дуҫлыҡҡа) хыянат итмәҫ, тип бер кем дә ышандыра алмай. Тап ана шундай ут күршеләрҙең яуызлығынан яфа сигергә тура килә лә инде бөгөн. Өҫтәүенә, үҙебеҙҙең ил халҡы хәйерсе хәленә төштө, бик күптәр ярҙамға мохтаж. Уларға кем ярҙам итер? Ауылда эш юҡ, бөтә ир-ат ситкә эшкә йөрөй, балалар атайҙарын күрмәй үҫә. Эшләп тә эш хаҡын ала алмай, алданып йөрөүселәр етерлек. Беҙҙең ауыл советы биләмәһенән генә лә бер нисә йәш ир-егеттең төҙөлөштә үлеп ҡалыуын да өҫтәһәң, бөтөнләй сараһыҙлыҡ тойғоһо солғап ала: уларҙың ғаиләһен кем ҡайғыртыр хәҙер?   Шуларҙы уйлай башлаһаң, сәйәсәт менән ҡыҙыҡһынмауың хәйерле кеүек. Ил башлыҡтарын тыңлаһаң, шул тиклем дөрөҫ һүҙҙәр һөйләйҙәр һымаҡ, ә ҡайҙа һөҙөмтәһе? Нишләп йылдан-йыл йәшәү ҡатмарлаша ғына бара һуң ул? Бигерәк тә йәштәр йәл: фатир алыу фантастик хыялға әүерелде, лайыҡлы эш табыу – ҡатмарлы, социаль яҡлауҙар юҡ кимәлендә. Ғүмер буйы икәүләп эшләп тә, үҙебеҙҙе лайыҡлы ҡартлыҡ менән тәьмин итә алмауыбыҙ үкенесле… Әйткәндәй, сит илдәр асыҡтан-асыҡ көлә бит инде хәҙер был хәлдән. Яңыраҡ ҡына интернетта уҡыным: Дональд Трамптың кәңәшсеһе, әллә йәлләп, әллә мыҫҡыл итеп, Рәсәй халҡы астан үлмәҫ өсөн ҡар ашарға ла әҙер, тип  юҡҡа ғына белдермәне, йәмәғәт… Һәр  илдең сәйәсәте ул илдә йәшәүселәрҙең тормош кимәле һәм көнкүрешендә сағыла. Халыҡтың йәшәү кимәленән сығып, ил сәйәсәтенең  уңышлымы-түгелме икәне тураһында үҙаллы ла бик яҡшы фекерләй алабыҙ, минеңсә. Бер ниндәй Жириновскийҙың да, Соловьевтың  да,  фәләновтарҙың да сәйәси “һағыҙ” сәйнәүе кәрәкмәй…

Фәүзиә МӨХӘМӘТШИНА яҙып алды.

 

Опубликовано в Әйт, тиһәгеҙ... | Оставить комментарий

Экология һәм айырым һаҡлауға алынған тәбиғәт биләмәләре йылы башланды. Быйыл ошо йәһәттән иң ҙур иғтибар бүленергә тейешле йүнәлештәр хаҡында нимә әйтерһегеҙ?

Сәфәрғәле ЙӘНТҮРИН, биология фәндәре докторы, профессор, БДУ-ның Сибай институты экология кафедраһы мөдире: Быйыл иң ҙур иғтибар бирелергә тейешле йүнәлеш – ул етештереү һәм көнкүреш ҡалдыҡтары өсөн полигондар эшләү мәсьәләһе булырға тейештер. Дөрөҫөн әйткәндә, Урал аръяғында бөгөнгө талаптарға  яуап бирерҙәй полигондар юҡ: Сибайҙа ла, Баймаҡта ла, Асҡарҙа йә Аҡъярҙа булһынмы… Үткән быуаттың 50-се йылдарында уҡ һалына башлаған был ҡый түгеү урындары күптән  тулған һәм улар ҡот осҡос хәлдәләр.  Был хаҡта  мин бер заман республика етәкселегенә рәсми хат та яҙып ебәргәйнем. 2018 йылдарға, бәлки, берәй сара күрелер, тигәнерәк яуап та алғайным, тик был йәһәттән бер ни ҙә эшләнмәй әле. Әйткәндәй, бындай полигондар өсөн урын табыуы – үҙе бер бәлә. Сибайҙа, мәҫәлән, юҡ ундай биләмә. Ошондай ҙур төбәк өсөн ҡалдыҡтарҙы эшкәртеү буйынса, исмаһам, бер предприятие  кәрәктер бит инде, юғиһә, ер менән тигеҙләп, тапатып та, яндырып та ҡарайҙар, ә яндырырға ярамай: унан бит тын алып та булмаясаҡ! Баймаҡта шул арҡала һулар һауа бигерәк йыш боҙола. Етмәһә, ундағы асфальт заводы йылдам төҙөлөш арҡаһында ҡала уртаһында тороп ҡалды һәм төтөнөн борҡотоп, һулар һауаны бысратып ултыра.  Уны ҡаланан ситкә күсереү өсөн, үҙегеҙ беләһегеҙ, бик күп аҡса кәрәк. Быйылғы йыл атамаһының икенсе өлөшө – айырым һаҡлауға алынған  биләмәләргә ҡағыла. Икенсе мөһим мәсьәлә тап ана шундай  объекттар ҙа инде, тип уйлайым.  Быуаттар буйына халҡыбыҙ ижадында, йыр-көйҙәрендә данланып килгән һәм үҙен һирәк осрай торған үҫемлектәр, йәнлектәр төйәк иткән  күк Ирәндек тауҙары ла һаҡсыл мөнәсәбәткә бик мохтаж. Ошо биләмәләрҙе тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан итеп, ҡурсаулыҡмы, тәбиғәт паркымы  итеп төҙөү тураһында һүҙ башлап, уның проектын   эшләп ебәреүебеҙгә лә тиҫтә йыллап ваҡыт уҙып китте. Бер ниндәй үҙгәреш тә  юҡ…

Вәсилә ЯНЫБАЕВА, биология фәндәре кандидаты, Башҡортостан дәүләт ҡурсаулығы директоры: Мин дә хөрмәтле һәм абруйлы профессорыбыҙҙың фекеренә ҡушылам. Ысынлап та, бөгөн  ил, республикабыҙ күләмендә генә түгел, ә тотош Ер шары  кимәлендәге мөһим мәсьәлә был. Кешелек тиҙҙән үҙе “етештергән” ҡалдыҡтар һәм сүп-сарға күмеләсәк, былай барһа… Уйлауы ла ҡурҡыныс булып китә.  Экология һәм тәбиғәттән файҙаланыу министрлығы материалдарынан күренеүенсә, йыл һайын беҙҙең республикала ғына ла сүплеккә 2 миллион тоннанан ашыу  сүп-сар, көнкүреш һәм етештереү  ҡалдыҡтары ташлана. Йән башына иҫәпләгәндә, был, тимәк, һәр кем өлөшөнә 300-ләп килограмдан ашыу сүп-сар тура килә тигәнде аңлата. Мине бигерәк тә ауыл биләмәләрендәге теләһә ҡайһы урындарҙа  рөхсәтһеҙ-ниһеҙ  барлыҡҡа килеүсе сүп-сар өйөмдәренең күп булыуы  борсой. Шулай, күптән түгел Рус география йәмғиәте материалдары килеп эләккәйне ҡул аҫтына. Шунда ҡот осҡос мәғлүмәттәр килтерелә: Башҡортостан буйынса  барлығы 2 мең гектарҙан ашыу майҙанды биләүсе 2,5-3  меңләп  ана шундай рөхсәтһеҙ сүп-сар өйөмө иҫәпләнә. Республикалағы 54 муниципаль райондың дүртәүһендә генә лә 900 урынға даими рәүештә сүп-сар түгелә, тиелә. Әйткәндәй, сүп ташлау өсөн уйлап та тормайынса балалар шифаханалары, йылға-күл буйҙары, зыярат йәки оло юлдарға яҡын урындар “һайлана”. Был йәһәттән урындарҙағы идара итеү органдары иңенә ни тиклем яуаплылыҡ төшөүен күҙ алдына килтереү ҡыйын түгел, тик уларға был өлкәлә үҙ вәкәләттәрен бойомға ашырыу өсөн аҡса юҡ. Ә инде һәр төрлө күҙәтеү органдары район һәм ауыл биләмәләре етәкселәренә штраф һалып, күрһәтмәләр яҙыуҙан бушай алмай. Сүп-сар һәм ҡалдыҡтарҙы эшкәртеү мәсьәләһен артабан да кисектерә килеү енәйәткә тиң буласаҡ. Хәтерләһәгеҙ, бынан бер нисә йыл элек  “Башҡортостан Республикаһында 2011-2020 йылдарға ҡаты көнкүреш ҡалдыҡтарына идара итеү системаһын камиллаштырыу” тигән маҡсатлы программа ҡабул ителгәйне. Шуға ярашлы,  төбәктә  ҡаты көнкүреш ҡалдыҡтарын икенсе сеймал булараҡ эшкәртеү  тармаҡтарын үҫтереүгә ҙур иғтибар биреләсәк, тип әйтелгәйне. Ул заманға ла биш йыл үтеп киткән, һаман да шуға өмөт итәбеҙме?..

Фәрғәт ИШКИЛДИН, пенсионер: Бөгөнгө көндә иң мөһиме  тип мин эскән һыуыбыҙ,  һулаған һауабыҙ һәм туҡланған ризығыбыҙҙың экологик йәһәттән сифатын әйтер инем. Был осраҡта мин тәү сиратта ҡалаларыбыҙ мөхитен күҙҙә тотам.  Кеше һаулығына иң беренсе йоғонто яһағаны – ул эсәр һыуыбыҙ. Өфөлә бына инде ҡырҡ йылдан ашыу йәшәү осоронда мин фатирҙарыбыҙҙы эсәр һыу менән тәьмин итеүсе торбаларҙың яңыларына алмаштырылғанын күргәнем юҡ. Әлбиттә, был эш бик күп аҡса талап итә, ләкин хәҙер беҙҙең ундай аҡсабыҙ бар: капремонт өсөн күпме бол йыйыла! Һәр бер йорт үҙенә туплап, ана шул аҡсаны әллә була, әллә булмай торған  ремонтты көтөп ғүмер үткәргәнсе, бөтәбеҙ өсөн дә бөгөн кәрәк булған таҙа һыу өсөн тотона алабыҙ бит. Һулаған һауабыҙ ҡот осҡос. Үткән быуаттың 80-90-сы йылдарындағы 30 процент урынына, ҙур ҡалаларҙа бөгөнгө көндә һулар һауа 50-нән алып 90 процентҡаса зарарлы бүлендектәр менән бысратыла. Тимәк, беҙ  көн дә диоксид, көкөрт, углерод, азот диоксиды һәм окисы, хатта ҡурғаш, көкөртлө ангидридтар һәм башҡа химик бүлендектәр менән “һыйланабыҙ”. Етмәһә, һуңғы йылдарҙа ҡалабыҙ өҫтөн “смог”, йәғни һөрөм, төтөн ҡаплап, тын алыуҙы ауырлаштыра башланы. Эколог һәм медиктар ана шул һөрөмдөң үпкә яман шешенә сәбәп булыуы ихтимал, тип саң ҡаға. Шулай уҡ көн дә ашаған ризығыбыҙ хаҡында ла хәҙер, бөгөн магазин кәштәләрендә таҙа һәм саф сеймалдан етештерелгән аҙыҡ-түлек юҡ, тип йәшермәй әйтә башланылар. Бер көн “Бизнес -ҒМ” радиоһы көнө буйы шул хаҡта ғына һөйләп торҙо. Телевидениенан да был хаҡта тапшырыуҙар йыш була. Ҡыҫҡаһы, бөгөн хатта икмәк, шәкәр, май кеүек төп аҙыҡтарға ла ҡушмаған нәмә ҡалдырмайҙар икән!  Контроль булмауы бына нимәгә килтерә. Шунан нисек сәләмәт булырға? Экология йылының төп хәстәрлеге бына ошо мәсьәләләрҙе тәртип һәм контролгә һалыу булһын ине. Кеше һаулығы һәм сәләмәтлеге өсөн аҡса йәлләргә, натураль сеймалды экономияларға ярамай!

Фәүзиә МӨХӘМӘТШИНА яҙып алды.

 

Опубликовано в Әйт, тиһәгеҙ... | Оставить комментарий

РФ Енәйәт кодексы 116-сы “Туҡмауҙар” статьяһының яңы редакцияһы буйынса балаһына ҡул күтәргән ата-әсә енәйәтсе булып сыға, имеш. Был турала һеҙҙең фекерегеҙ?

Гүзәл ХАРРАСОВА, Башҡортостан адвокаттар коллегияһы адвокаты: Былтыр 116-сы статьяға “ювеналь юстиция” вәкәләттәрен файҙаланыу мөмкинлеге биргән төҙәтмә өҫтәлгәйне. Нимәне аңлата һуң был? Ҡыҫҡаса ғына әйткәндә, хәҙер был закон буйынса хатта тәрбиәүи маҡсаттарҙа ла ата-әсәгә балаларын “сәпәп” алыу тыйыла. Йәғни балаһына ҡул күтәргән өсөн ата-әсә кәмендә бер нисә йылға рәшәткә артына эләгеүе бик ихтимал. Был Көнбайыш өлгөләренә эйәрергә маташыуҙың сираттағы бер миҫалы. Әлбиттә, беҙҙең менталитетҡа төҫ булмаған бындай законды ҡабул итеүгә тәүҙән үк ҡаршылар бик күп булды. Дини йәмәғәтселек белдереүенсә, бындай мөнәсәбәттәрҙе булдырыу ғаилә ҡиммәттәрен ҡаҡшатыуға килтерәсәк. Бөтә Рәсәй Ата-әсәләр йыйылышы ла енәйәт законына индерелгән был өҫтәмәне таныуҙан ҡырҡа баш тарта. Закон ҡабул ителһә лә, күптәр ризаһыҙлыҡ белдереүҙән туҡтамай һәм мәсьәләне ҡайтанан ҡарауҙы талап итәләр. Был закон минең дә күңелгә ятмай. Беренсенән, закон алдында барыһы ла тигеҙ, тибеҙ, ә был осраҡта тап киреһе килеп сыға ла. Мәҫәлән, балаһын һуҡҡылап алған өсөн ата-әсә енәйәт яуаплылығына тарттырыла, ә шул уҡ нәмәне эшләгән осраҡлы кеше, әйтәйек, күршелә йәшәгән кешегә бер ни ҙә булмаясаҡ. Булған хәлдә лә ул ни бары административ яуапҡа тарттырылыуы ғына ихтимал. Бында кеше айырып ҡарау – дискриминация – кәүҙәләнеше күҙ алдына баҫа. Икенсенән, бала менән ата-әсәне ҡапма-ҡаршы ҡуйыуҙы ла аҡыл ҡабул итмәй. Йәмәғәтселек ҡыҫымына алынып, киләсәктә был закон ҡайтанан ҡаралыр, моғайын, тип уйлайым.

Әлфир ҒАЙСИН, Өфөнөң художество-гуманитар колледж директоры: Беҙҙең Рәсәй юридик системаһы ярайһы көслө иҫәпләнә. Йыл һайын уның абруйы арта барыуын да билдәләмәй булмай. Беҙҙәге закондар системаһы бөтә өлкәне лә үҙ ҡоласына алырға һәм бөтә ҡатламдарҙың да мәнфәғәтен күҙәтергә ынтыла. Әлеге һүҙ алып барылған ювеналь закон тигәне лә ана шул маҡсаттан сығып ҡабул ителгәндер, тип уйларға нигеҙ бар. Был аңлашыла ла, сөнки балалар – яҡлауға иң мохтаж ҡатлам. Ысынлап та, әгәр баланы ниндәйҙер сәбәптән, әйтәйек, атаһы ҡайыш менән тотоп ярҙы, ти. Иртәгәһенә был хаҡта бала дуҫына сер итеп кенә әйтһә лә, ҡолаҡтан-ҡолаҡҡа таралып, “сер” уҡытыусыға килеп ишетелеүе бик ихтимал. Мәктәп етәкселеге үҙ сиратында был хаҡта полицияға хәбәр итергә тейеш булып сыға. Бындай закон ҡабул ителмәҫ борон уҡ булған шундай бер хәл тураһында һөйләгәйнеләр, иҫкә килеп төштө шул. “2″-ле алған, насар уҡыған баланы атаһы баяғыса ҡайыш менән һыҙыра. Мәктәптә берәү был хаҡта прокуратураға яҙып бирергә кәңәш итә. Бала күп уйлап тормай, шулай эшләй ҙә. Һөҙөмтәлә атаһына 84 мең һум күләмендә штраф һалына. Ошо хәлдән һуң атаһы улына ҡул ғына һелтәй: миңә тимәһә, суҡынып кит, тигәндәй. Шунан үҙегеҙ уйлап ҡарағыҙ инде: ата-әсә контроленән ысҡынған был баланан киләсәктә кем сығасаҡ? Дөрөҫөн әйткәндә, кәрәкмәй беҙгә ул закон, беҙҙең яҙылмаған әхлаҡ ҡанундарына, ата-әсә, ғаилә мөнәсәбәттәренә бер ҙә генә төҫ түгел ул. Шул уҡ ваҡытта мин әлегеләй ҡанһыҙ рәүештә бала туҡмауҙы ла яҡлай алмайым. Ундай ата-әсәләр күп беҙҙә, ҡыҙғанысҡа. Тик уларға ҡарата дөйөм ғаилә мәнфәғәтенә зыян килтермәҫлек кешелеклерәк тәрбиәүи-аңлатыу саралары күреүҙән башланырға тейеш эш, тигән фекерҙәмен.

Сәйғәфәр ИШБИРҘИН, күп балалы атай: Беренсенән, бала туҡмау, икенсенән, шул баланың ата-әсәһе өҫтөнән ялыу яҙып, уларҙы төрмәгә ултыртыу хәленә килтереп еткереү – беҙҙең өсөн ҡырағай хәл. Көнбайыш өсөн был ҡәҙимге хоҡуҡ һаҡлау сараһы, уларса цивилизация “ҡаҙанышы”, ә беҙҙең ил өсөн был әхлаҡи һәм мәҙәни көрсөк. Кем хаҡлы? Дөрөҫөн әйткәндә, хаҡлыҡ эҙләү мөһим дә түгелдер бында, мәгәр шуныһы хаҡтыр: иманың ҡушҡанса йәшәргә, ата-бабаларыбыҙ йолаһын тотоп, тәүфиҡлы, изге күңелле балалар тәрбиәләргә – бына әлеге сыр-борҙоң сиселеш юлы. Шул саҡта ата-әсәгә ҡайышҡа тотоноу ҙа кәрәкмәҫ, бала ла үҙ ата-әсәһе өҫтөнән аша атлап, гонаһлы булмаҫ, ата-әсәһе рәнйешенә дусар ителмәҫ. Беҙҙең ғаиләләрҙә барыһы ла ал да гөл, тип мин әйтмәйем. Эсеп, боларышып, йәмһеҙләшеп йәшәгән ғаиләләр бар. Ундайҙарҙы бит беҙҙә былай ҙа ата-әсә хоҡуғынан мәхрүм итеү буйынса эш алып барыла. Ә инде айырыуса ҡанһыҙ ҡыланғандарҙың урыны – дөрөҫ, төрмә. Яңыраҡ ҡына әле Өфө ҡалаһы Орджоникидзе район прокуратураһы 12 һәм 9 йәшлек ике ҡыҙы менән 8 йәшлек улына ҡарата айырыуса аяуһыҙлығы, уларҙы даими рәүештә туҡмап, мыҫҡыллап көн күрһәтмәгәне өсөн 43 йәшлек бер ир енәйәт яуаплылығына тарттырылып, был эш суд ҡарамағына тапшырылды; ир менән ҡатын ата-әсә хоҡуғынан мәхрүм ителде, ә балалар махсус приютҡа урынлаштырылды, тип яҙып сыҡты республика гәзиттәре. Бындай осраҡтарҙың ахыры билгеле, тик бына тәрбиәүи йәһәттән, тәртипкә саҡырып, уҡыуын яҡшыртһын, әҙәпле булһын өсөн еңелсә ҡайыш эләктереп алған өсөн дә шундай уҡ яза көтәме һуң ата-әсәне? Былар бит икеһе ике төрлө ғәмәл. Минеңсә, был закондың уйлап еткерелмәгәнлеге күренеп тора. Уны бөтөн йәмәғәтселек тикшереүенә сығарырға кәрәк булғандыр, тием тәүҙә. Шуныһын да әйтеп китәйем: 5 бала тәрбиәләйбеҙ, бала туҡмау тигән нәмә башҡа ла инеп сыҡҡаны юҡ, шөкөр. Барыһы ла көтөп алынған Хоҙай бүләктәре. Тәртип боҙоу түгел, үҙ-ара ла һүҙ әйтешкәндәре юҡ. Ярҙамсылдар, татыу һәм берҙәмдәр, яҡшы уҡыйҙар. Шуға күрә лә әлеге мәсьәлә беҙгә ҡағылмай, тик ғибрәт йөҙөнән уйлаған-белгәндәремде әйтеп үтеү кәрәк тип таптым.

Гөлшат ЮНЫСОВА, БДУ-ның Сибай институты юридик факультеты студенты: Закон алдында бөтәһе лә бер тигеҙ, тигән һүҙҙәрҙе ҡабатларға тура килә был осраҡта. Баланың төп яҡлаусыһы – уның ата-әсәһе. Ә инде улар йөҙөндә бәләкәстәр яҡлау тапмай, киреһенсә, һәр төрлө йәберләүҙәргә дусар ителә икән, яңыраҡ ҡына ҡабул ителгән ювеналь законды ҡулланыуҙың бер яҙыҡлығы ла юҡ. Йәмәғәтселектең уны ҡабул итеп бөтмәүе аңлашыла: ни булһа ла өйҙән сүп сығармаҫҡа күнеккәнбеҙ – бына был, ысынлап та, менталитет, ә баланы яҡлаусы закон ҡабул итеү күптән кәрәк ине, минеңсә. Күпме бала, шул иҫәптән уларҙың әсәләре йорт тираны – иҫерек һәм холҡһоҙ атай арҡаһында яфа сигә! Әлбиттә, бала үҙе барып ошаҡлашып та йөрөмәҫ, ләкин уның йәшәү шарттарын, һаулығын күҙәтеүсе опека һәм попечителлек органдары, уҡытыусылар, тәрбиәселәре бар бит. Баланы яҡлауға алып, иң беренсе улар саң ҡағырға тейеш. Шул саҡта, бәлки, “башһыҙ” ғаилә башлыҡтары бер аҙ аҡылға ултырыр ине.

Фәүзиә МӨХӘМӘТШИНА яҙып алды.

 

Опубликовано в Әйт, тиһәгеҙ... | Оставить комментарий

Матурлыҡ – морат түгел, фәҡирлек – оят түгел, тиһәләр ҙә, бөгөнгө заманда бөтә ағзалары теүәл әҙәм өсөн фәҡирлектә йәшәү оят түгелме?

Ғиндулла ШӘЙӘХМӘТОВ, педагог-ветеран, Рәсәй Федерацияһы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы, имам-хатиб: Оят инде, хатта тел тартмай улай әйтергә. Үҙегеҙ әйтмешләй, һауһаҡ кеше фәҡирмен тип әйтә алмай, хаҡы юҡ. Колхоздар бөтөрөлгәс, күптәр эшһеҙ тороп ҡалды, тик беҙҙең Ғафури районы Сәйетбаба ауылында халыҡ тырыш, егәрле: пай ерҙәрендә мал аҙығы, бесән үҫтереп сабалар, баҡсаларында картуф, кәбеҫтә, сөгөлдөр, башҡа йәшелсәһен сәсәләр, мал аҫрайҙар – шөкөр, берәү ҙә ас-яланғас түгел. Эйе, күреп ҡалғайным календарҙа: 19 декабрь – фәҡирҙәргә ярҙам көнө, тип. Ул да булһа, халыҡ-ара кимәлдәге ярҙам һәм Ер шарының ысынлап та ас-яланғас хәлдәге асарбаҡтарына ярҙам тураһында һүҙ баралыр, тип уйлайым. Беҙҙең илдә лә күп ярлы халыҡ, тик беҙҙә байҙар фәҡирҙәргә ярҙам итеп өйрәнмәгән: зәҡәт, хәйер тигән нәмәне лә белмәй улар. Ундайҙарҙың байлығы рәхәт тормош килтермәйәсәк барыбер эйәләренә. Рәсәйҙә фәҡирҙәр күп, тинем, ләкин милләттәштәремә ҡарата бындай һүҙҙе ҡулланғы килмәй бер ҙә. Халҡыбыҙ беҙҙең ғорур һәм бай рухлы, шуға ла ярлы ғына йәшәгәне лә туҡтауһыҙ зарланып, бахыр хәленә төшмәҫкә тырыша. Өфөгә барһаң, ситтән килгән мигранттарҙың әрһеҙлегенә аптырап ҡайтаһың: ҡул һоноу ғына түгел, юлыңа арҡыры төшөп, кейемдән тартып, бала-сағаһына тиклем әрһеҙләшеп өйрәнгән, оят тигән нәмәне белмәй ҙә улар. Ҡулын һоноп, хәйер һорауҙың иң ҙур хурлыҡ икәнен белә беҙҙең халыҡ, шуға ла үҙ көнөн үҙе күреп, үҙ көсөнә генә ышанып, ғаиләһен аҫрарға, йүнен табырға ғәҙәтләнгән.

Илсур БӘХТИЙӘРОВ, эшҡыуар, Ҡариҙел районы: Мин йәш кеше, бәлки, икенсерәк төрлө уйлаһам, ғәйеп итмәҫһегеҙ. Фәҡирлектә көн күргән кешегә оят түгелме, тип әйтеү, нисектер, бигүк яҡшы түгел һымаҡ, сөнки фәҡирҙе шундай хәлгә төшөргә мәжбүр иткән дәүләткә оят булырға тейештер бит иң тәүҙә? Әлбиттә, һаулығы бар кеше ҡулынан килгәнен эшләмәйенсә, хәйергә генә өмөт итеп ултыра алмай. Ләкин ауылда һаулығы булғандарға ла, йәштәргә лә хатта  эш юҡ икәнен дә беләһегеҙ. Шуға ла күпселек ир-егеттәр хәйерселектән ҡасып, күрше төбәктәргә һәм ҙур ҡалаларға, ҡайһылары Себергә китеп эшләй. Мин үҙем мәктәптә һыҙма, рәсем, физкультура дәрестәренән уҡыта инем,  оптималләштереү һөҙөмтәһендә башланғыс кластар ғына тороп ҡалғас, ҡыҫҡартыуға эләктем. Аптырап, ҡайғыға бирелеп, эсеп ятһаң, тап ана шул хәйерсе көнөнә ҡалаһың да инде. Унан бит ғаиләң, ике балаң күҙгә ҡарап тора. Юҡ, улар бер ҡасан да “хәйерсе балаһы” тигән исем күтәрмәйәсәк! Бына нимә сәмләндерҙе мине. Тоттоҡ та элек урман хужалығында эшләп, предприятие ябылыу сәбәпле эшһеҙ йонсоған ағайым менән мебель оҫтаханаһы асып ебәрҙек. Улыма ултырғыс яһап, уйнап ҡына  башланған эш күңелемә ятты. Унан өҫтәл, өйҙә дәрес әҙерләргә балалар партаһы, балалар карауаты, хатта диван, комод, һандыҡ, ишек-тәҙрә яҡтары, рамдар һәм башҡа шундай нәмәләр ҙә  яһай башланыҡ.  Күрше ауылдарҙан килеп заказ биреп китәләр – эшһеҙ, аҡсаһыҙ ултырмайбыҙ. Ауылда үткәрелеп торған дини-мәҙәни сараларҙа ярҙам да күрһәткеләйбеҙ. Фәҡир, тигәндән, ауылдағы яңғыҙаҡ ҡына әбей-бабайҙар ҙа үҙҙәренсә ҡош-ҡорт, кәзә тотоп булһа ла донъя көтөргә тырыша, ә бына ҡырҡҡа етеп барған өс-дүрт уҫлаптай ир ғәләмәте ас ултыра, шунлыҡтан, күбеһенсә уғрылыҡ менән көн күрәләр. Береһе төрмәнән ҡайтҡан, икенсеһе эсә барып аҡылын юйған, башҡалары ла эскегә һалышҡан, кешегә ялланып тамаҡ туйҙырырға ла хатта ҡулдарынан килмәй. Асыҡтан-асыҡ кеше таламаһалар ҙа,  төнгө кәсептәре бик таҙанан түгел: кемдеңдер картуфын ҡаҙып ашайҙар, икенселәренең ҡаҙ-тауығын ҡулға төшөрәләр. Бына шундай “фәҡирҙәр” бар беҙҙә, уларға оялырға кәрәк тә бит, тик ундайҙар ояттың ни икәнен дә белмәй. Ваҡытында уларҙы бәпләп-иркәләп үҫтергән ата-әсәһе оялһа оялып яталыр гүрҙәрендә… Был хәйерсе-әрәмтамаҡтар менән хәҙер  хатта полиция ла бәйләнергә теләмәй, ә ауыл кешеһе түҙә. Тик минең уйымса, был түҙемлек оҙаҡҡа бармаҫ, “ауылдан һөрөргә кәрәк уларҙы” тигән асыулы хәбәр йөрөй халыҡ телендә.

Сәйҙә ФӘЙЗУЛЛИНА, уҡытыусы: Халыҡ мәҡәлдәре – тарих төпкөлөнән килгән һабаҡ улар. Заманына күрә дөрөҫ тә әйтелгәндер инде “фәҡирлек оят түгел,” тип, тик бөгөн бит әле замандар башҡасараҡ. Элек батша заманында халыҡ аяуһыҙ иҙелеп, бер ниндәй хоҡуҡһыҙ ауырлыҡта көн күргән, фәҡирлектә йәшәгән. Ә бөгөн рәхәт йәшәйме ни һуң халыҡ? Аяҡ-ҡулың һау, ағзаларың теүәл, бар, эшлә, юғиһә, оят, тип әйтеүе еңел дә ул, тик бына һау-сәләмәт кешегә лә, шулай уҡ дипломлы йәш белгестәргә лә хатта лайыҡлы эше бармы һуң әле? Рәсми статистикаға ҡарайыҡ, булмаһа: “Үткән йыл Рәсәйҙә фәҡир ғаиләләр һаны икеләтә артты, тип әйтелә унда. Бөтөн Рәсәй йәмәғәтселек фекерен өйрәнеү үҙәге (ВЦИОМ) мәғлүмәттәре буйынса, тамаҡ туйҙырыуға ла аҡсаһы етмәгән ғаиләләр һаны былтыр 39 процент тәшкил итте. Был 2014 йыл менән сағыштырғанда 17 процентҡа күберәк килеп сыға. Шуның менән бәйле, машина, йорт йыһаздары,  көнкүреш техникаһы һатып алыусы уртасалыҡта  йәшәгән синыф кимәле ныҡ ҡына кәмеүгә дусар ителде. Илдә фәҡирлек көсәйә бара: был хаҡта күҙгә күренеп айырыла барған килем буйынса тигеҙһеҙлек  нисбәте бик асыҡ һөйләп тора, уны бер нисек тә йәшереп булмай.  Бөгөнгө көндә Рәсәй халҡының 10 проценты хәйерселек сигендә көн күрһә, 15 проценты был сикте үтеп киткән. Ағымдағы йыл башында ғына ла беҙҙә эшһеҙҙәр һаны 4,5 млн  кеше булып, был эшкә һәләтле бөтөн халыҡтың 6 процентҡа яҡын өлөшөн тәшкил итә. Былары ла рәсми теркәлгән эшһеҙҙәр һаны, ә уларҙың теркәлмәгәндәре, айырыуса ауылдарҙа, күпмегә барып етә икән? Халыҡтың реаль килеме бик ныҡ кәмей. Был хаҡта әле генә “Комсомольская правда” (8.12. 2016) гәзитенән  шундай мәғлүмәт уҡыным: хаҡтар ҡиммәтләнеү сәбәпле, 50 процент халҡыбыҙҙың  ғаилә бюджетының яртыһы фәҡәт аҙыҡ-түлеккә  китеп тора икән, ә 15 процент кеше ашау мәсьәләһендә лә хатта экономияларға мәжбүр.  Был, әлбиттә, һәйбәт тормоштан түгел. Рәсәйҙең яңы тәғәйенләнгән иҡтисад үҫеше министры М. Орешкин, халыҡтың фәҡирләнеүе илдең иҡтисад үҫешен тотҡарлай, тип танырға мәжбүр булды хатта.  Шул уҡ ваҡытта ил хөкүмәте  һаман да элекке курстан арына алмай һәм халыҡтың тормош кимәлен яҡшыртыу  буйынса бер ниндәй эшлекле сара күрелмәй. Минеңсә, бөгөнгө фәҡирҙәргә генә түгел, ә уларҙы шундай хәлгә төшөргән дәүләтебеҙгә лә оят булырға тейеш.

Фәүзиә МӨХӘМӘТШИНА яҙып алды.

 

Опубликовано в Әйт, тиһәгеҙ... | Оставить комментарий

Яңы йылыңдың нисек килере уны нисек ҡаршылауыңа бәйле, тигәнгә ышанаһығыҙмы?

Людвиг ШАБАНОВ, хеҙмәт ветераны, Башҡортостандың  атҡаҙанған химигы: Ышанам, халыҡта шундай ырым да бар бит. Яңы йыл ҡаршылау тантанаһын  ғаилә байрамы, тип иҫәпләйем. Шуға ла күпселек осраҡта  өйҙә, ҡатыным, улым менән бергәләшеп ҡаршыларға тырышабыҙ уны: үҙ өйөңдә – үҙ көйөң, тигәндәй, иркенләп һөйләшеп-фекерләшеп алырға форсат тыуа, үҙең теләгән телетапшырыуҙы ҡарарға мөмкин. Эс, тип көрәгә күтәргән, мәжбүрләгән кеше, иҫерек ығы-зығы юҡ – йәнгә рәхәт! Бөтәһе лә үҙеңсә – кеше күңелен күрергә, бының өсөн төп күтәрергә, дежур телмәр тоторға ла кәрәкмәй. Ихлас ҡына итеп үҙебеҙҙең баҡсабыҙҙа үҫтергән йәшелсә-емештән табын әҙерләй еңгәгеҙ, мин ҡулдан килгәнсә ярҙам иткән булам шунда. Һиллек, рәхәт – айырыуса бер күңел тыныслығы кисерәм мин Яңы йыл кисендә. Һәм, шөкөр, әйткәндәй булмаһын, йылдарыбыҙ ҙа ана шулай бер көйгә, күнегелгән режимда  матур ғына үтә тора. Өлкәнәйгәс, кешегә тағы ни кәрәк? Тик бына оло йортобоҙ – илебеҙ, планетабыҙ  ҙа  имен, тыныс булһын ине, тип теләйем.  Бигерәк буталды бит халыҡ-ара хәл. Яңы йыл кисен айыҡ аҡыл менән, изге доғалар уҡып ҡаршылайыҡ, йылдарҙың имен килеүен теләйек, ил-йортҡа – бәрәкәт, ҡот ҡунһын, үҙебеҙ сәләмәт булайыҡ, амин!

Таһир ӘХМӘТШИН, мәҙәниәт хеҙмәткәре: Бынан егерме  йыллап элекке  бер  Яңы йылым ғүмерлек һабаҡ бирҙе миңә. Йәш, дәртле саҡ, дыуамаллыҡ та етерлек. Ауыл клубында мөдир булып эшләйем. Ата-әсәләрҙең һорауы буйынса Яңы йыл кисендә  Ҡыш бабай булып кейенеп, өй беренсә ауылдаштарымды ҡотларға сығып киттем. Ҡарһылыу юҡ, ҡыҙҙарҙы ризалаштырып булманы: ауылдың  арғы осондағы өйҙә йәштәр  аулаҡ ойошторған, бөтәһе лә шунда ашыға. Ул саҡ ауылыбыҙҙа байрамдар эскеһеҙ үтмәй ине. Өй һайын тиерлек самогон аппараты. Шулай булғас, күҙ алдына килтерәһегеҙҙер: өй һайын  Ҡыш бабайға – һый-хөрмәт. Инде балалар ҙа йоҡлап бөткән, ә байрам туҡтарға уйламай. Киреһенсә, ҡыҙа ғына бара. Ауылдың яртыһын ҡотлап сыҡҡансы, мин аяғымда ла баҫып тора алмай инем инде… Ә бүләктәрҙе таратып бөтөргә кәрәк, аҡсаһы түләнгән бит! Һуңғыһымы, түгелме – сираттағы өйҙән сыҡҡанымды хәтерләмәйем. Аулаҡтан ҡайтып барған йәштәр урамда иҫһеҙ ятҡанымды күреп, машинаға тейәп, район дауаханаһына илтеп һалғандар. Аяҡта быйма ине – бирешмәгән, ә бына бит-ҡулым туңып, шул йылды оҙаҡ ҡына дауаханала ятып сығырға тура килде. Ярай әле, бармаҡтарымды ҡырҡмай һаҡлап ҡалдылар, табиптарға рәхмәтлемен. Мин бит баянсы – ни эшләр инем шунан? Барыбер оҙаҡ ҡына уйнай алмай аҙапландым. Ана шул йылдан һуң эсеүҙе күрә алмайым, бөтөнләй ташланым. Яңы йылды ғаиләм менән эскеһеҙ ҡаршылағаны бирле  һаулығым да нығынды, эшем дә ыңғай, тәгәрләп кенә бара – ижад ҡомары баҫты: йырҙар яҙам, уларҙың бер нисәүһен филармония йырсылары яратып башҡара, радионан да йыш тапшыралар. Ырымсыл кеше түгелмен, шулай ҙа Яңы йылды матур итеп ҡаршылаһаң, йылың да уңышлы булыр, тигәнгә ихлас ышанам.

Айгөл МИҺРАНОВА, БДМУ студенты: Яңы йылды нисек ҡаршылаһаң, йылың шулай үтер, тигәнгә, бер яҡтан, ышанып та ҡуям. Бында күберәк минең икеләнеүсән холҡом үҙ яғына ауҙарырға итәлер. Икенсе яҡтан, һуңғы ваҡыт ана шул холҡома үҙем үк ҡаршылаша башланым. Ә шулай ҙа эске тауыш һәр ваҡыт ырымды боҙмаҫҡа, күнегелгән тәртипкә буйһонорға бойора. Бынан ике йыл элек, мәҫәлән, Яңы йылды бик күңелле итеп, Питерҙағы дуҫтарым янында  ҡаршыланым. Ул, ғөмүмән, мажараға бай төн булды. Тәүҙә күмәкләп караокеға йыйындыҡ. Барһаҡ, урындар булмау сәбәпле, унда инә алманыҡ. Унан аптырап торманыҡ, төнгө клубҡа киттек. Унда ла халыҡ күп, тик тышта торалар: урындар юҡ. Сираттағыларҙы берәмләп кенә индерәләр. Ни ҡылһаҡ, ҡылдыҡ – этешеп-төртөшөп, беҙ ҙә инеп киттек. Бер аҙ бейегәс, сәғәткә ҡараһаҡ, Яңы йыл куранттары һуғыуға ни бары ун минут ҡалған! Ҡыҙмаса булып алған бейеүселәр янында ҡалғы килмәне. Кире тышҡа сығып, Яңы йылды фейерверктарҙан һоҡланғыс салют аттырып ҡаршыланыҡ. Аҙаҡ күңелле уйындар, бейеү һәм мажаралар таңға тиклем дауам итте. Шунан, йылым нисек үтте, тип уйлайһығыҙ? Бер нисек тә… Ҡәҙимге “һоро” көндәр: лекция, имтихан, зачеттар… Уның ҡарауы, был  юлы шундай тәжрибә үткәреп ҡарарға йыйынам: Яңы йыл кисәһенә дуҫтарым янына бармайынса, өйҙә – әсәйем менән бесәйем янында тыныс ҡына ултырырға булдым. Йылым ниндәй булыр икән?

Фәүзиә МӨХӘМӘТШИНА яҙып алды.

 

Опубликовано в Әйт, тиһәгеҙ... | Оставить комментарий

Рәсәй төбәктәрендә ҡарттар һәм инвалидтар йорттарын ябып, өлкән йәштәгеләрҙе ғаиләләргә таратыу буйынса барған кампанияға нисек ҡарайһығыҙ?

Лилиә ХИСМӘТУЛЛИНА, социаль эш буйынса белгес, Баймаҡ районы: Беҙҙә ундай мәсьәлә көн тәртибендә тормай, тип әйтер инем, сөнки Темәс психоневрология интернатын иҫәпләмәгәндә (ә был махсуслаштырылған учреждениены ябыу мөмкин дә түгел), Баймаҡ районында ни бары Түбә ҡасабаһында ғына  ҡарттар йорто эшләп килә. Әлегә уны ябыу-фәлән тураһында ла һүҙ барырға тейеш түгелдер, тигән уйҙамын, сөнки ул туп-тулы,   урындар юҡ. Уны ябып, ҡарттарҙы ҡайҙа ҡуяһың? Балалары булмағандар ҙа килә,  балалары булып та, эскелеккә һабышып, аҙып-туҙып йөрөгәндәрҙең ата-әсәләре лә бар бында. Ишетеп белеүемсә, Сибайҙа коммерция тәртибендә эшләгән пансионат бар, тиҙәр, ә бына ҡарттарҙы үҙ ғаиләһенә алып ҡараусы ғаиләләр хаҡында ишеткәнем юҡ. Бәлки, ҡайҙалыр ауыл ерендә рәсми иҫәптә тормайынса ғына шундай кешелеклелек күрһәтеүсе шәфҡәтле кешеләр барҙыр, ләкин бер кем дә иҫәптә тормай әлегә. Ә бына етем балалар алып ҡарап торған патронат ғаиләләр бар. Тимәк, яңғыҙаҡ ҡарттарҙың күпселеге йә үҙе әле донъя көтөрлөк хәлдә, йә балалары, туғандары тәрбиәһендә йәшәй, тип ҡарарға кәрәк. Был тәбиғи ҙә. Ни тиһәң дә, ауыл ерендә әхлаҡ ҡанундары тотороҡлораҡ шул: олоғайып, кеше көнлө булып ҡалған өлкәндәргә балалары битарафлыҡ күрһәтә алмай барыбер. Хатта балалары булмаһа ла, күршеләре күмәкләшеп ҡарашып торған әбей-бабайҙарҙы беләм. Улар ҡарттар йорто тураһында ишетергә лә теләмәй. Ни әйтәһең инде, йылдар буйы донъяһында үҙ иркенә йәшәп өйрәнгән кеше үҙ теләге менән килә буламы бында?  Ғаиләгә алып ҡарау тигәне лә бик күңелдәренә ятып бөтмәйәсәк өлкәндәрҙең, сөнки кеше донъяһына килеп инеү уларҙың иркен сикләйәсәк кенә. Тағы ла шуныһы: аҡсаһына ҡыҙығып, ҡараусылар табылыр ҙа ул, ә ҡарт кешегә сит ғаиләлә мөнәсәбәт төрлөсә булыуы ла бар бит. Бер һүҙ менән әйткәндә, был ҡатмарлы психологик мәсьәлә. Өлкән кеше сабый бала менән бер, тиҙәр. Тимәк, уларҙы ҡарауға алырға теләгән кешеләрҙең дә ниәттәре таҙа, саф һәм эскерһеҙ булырға тейеш, тик бына уларҙың күңелендә ни барын ғына үтәнән-үтә күреп булмай – шуныһы хәүефләндерә…

Марат ӘҮХӘҘИЕВ, элекке профсоюз хеҙмәткәре: Ҡарттар йорттарын ябыу тураһындағы хәбәр ҙур пансионаттарға ҡағылмай торғандыр, тип уйлайым мин. Шулай уҡ Башҡортостандың бер нисә төбәгендә урынлашҡан, мәҫәлән, Темәс, Ишембай, Салауат, Оло Теләк, Баҡалылағы махсуслаштырылған психоневрология интернаттары хаҡында ла һүҙ бармайҙыр, тием. Быларҙан тыш, һәр районда тип әйтерлек ветерандар йорттарының бәләкәйҙәре лә байтаҡ ине. Улар элегерәк, совет заманында ғүмерҙәре буйы колхоз-совхоздарҙа эшләп-йәшәп, хаҡлы ялға сыҡҡас, ҡараусыһы булмаған ветерандар өсөн ойошторолдо һәм улар, насармы, яҡшымы – ошоға тиклем ҡарттарға бер ышыҡ һәм хәстәрлек йораты булып килде. Әле ауыл ерҙәрендә колхозды алыштырырҙай бер ниндәй ҙә дөйөм производство булмағас, дәүләттең уларҙы ҡарарға хәленән килмәй башланы. Бына шуларҙы ябыу тураһында һүҙ бара икән, уға аптырарға түгел: ябылмаған нимә генә ҡалды икән хәҙер ауылдарҙа? Тик был хәлдән сығыуҙы аңлатмай шул әле. Киреһенсә, ҡатмарлаштыра ғына. Беренсенән, өлкән кеше күпме йыл бергә йәшәгән йәштәштәренән, ауылынан айырылып, әллә ҡайҙағы ҙур учреждениеға, дөрөҫөрәге, билдәһеҙлеккә сығып китә алмай. Был уның өсөн бик ҙур стресс булыуы бар. Ошо хаҡта интернет тулы хәбәрҙәр: “Иркутскиҙа, Томск һәм  Омск, Тверь өлкәләрендә һәм башҡа төбәктәрҙә ҡарттар йорттарын ябыуға ҡаршы протест акциялары, митингтар булып үтте. Якутскиҙағы пансионатта йәшәүселәр ил Президентына асыҡ хат яҙып ебәрҙе. Тверь өлкәһе Таложня ауылында ҡарттар йортон һаҡлап ҡалыу өсөн Мәрхәмәтлелек фонды махсус иҫәп асып, аҡса йыя башланы…” Бына ниндәй ығы-зығы тыуҙырҙы дәүләттең сираттағы популяр булмаған кампанияһы. Икенсенән, ауылдарҙа ошо ҡарттарҙы ҡарап, тәрбиәләп торған күпме хеҙмәткәр эш урынын юғалтасаҡ! Кемдер әйткән бит: илдәге хәлдәрҙе ҡарттар тормошона ҡарап самала, тип. Кеше ҡәҙере һуҡыр тингә тормаған илдә таяҡтың иң ауыры тап ана шул өлкән быуын башына төшә лә инде, ни ҡылаһың…

Исмәғил АҠЪЮЛОВ, пенсионер, Көйөргәҙе районы: Беҙҙә лә бар ине бер ҡарттар йорто, элек совхоз төҙөткәйне. Яңыраҡ уны ябырға итәләр, имеш, тип ишеттем, дөрөҫ булһа. Ундағы өлкән кешеләрҙе ҡайҙа ебәрергә йыйыналарҙыр, тик миңә был хәбәр бер ҙә генә оҡшаманы. Теләктәре булған ғаиләләр ҡарауға алырға ла риза булыр, тик быны ҡарттар  теләрме  һуң? Аҡсаһы өсөн ҡыҙығыусылар ҙа булмаҫ, тимә. Шунда нимә булыр? Кеше йорто, кеше донъяһына өйрәнеп китеүе ауыр барыбер, әле балаларға ҡунаҡҡа ғына барып ҡайтҡансы ла үҙ өйөңдө – үҙ көйөңдө һағынып бер булаһың. Юҡ, кеше көнлө булып, сит ҡулдарға ҡалырға яҙмаһын. Әлдә балалар бар, юғиһә, мин дә бит яңғыҙым йәшәйем. Әбейем донъя ҡуйғанға байтаҡ булды инде. Ҡыҙым килеп ҡарап тора. Үҙем дә бирешмәҫкә тырышам. Үҙегеҙгә мәғлүм: мин ғүмер буйы гәзит-журналдар менән дуҫ булдым, хеҙмәттәшлек иттем. Район, республика гәзиттәрендә  мәҡәләләрем йыш баҫылды. Әле лә редакциялар мине онотмай,  шылтыратып, хәл беләләр, һөйләшәләр, рәхмәт. Ҡарт кешегә тағы ни кәрәк…Әле бына һеҙҙең менән уртаҡлашырға шатлығым да бар: яңы китабым сыҡты. Уны ҡулға алып ҡына тора инем, һеҙ шылтыратаһығыҙ. Тик хәҙер яҙыша ла, уҡый ҙа алмай башланым: күҙҙәр насарланды. Телевизорҙы ла минутлап ҡына ҡарарға ҡуша табиптар. Күберәк хәрәкәт итергә тырышам – бына шулай йәшәп ятам әле. Сәләмәт булып, үҙ өйөңдә үҙ көнөңдө күреү – ҙур бәхет инде ул беҙҙең йәштә… Ҡарттар йортондағы йәштәштәргә Хоҙай сабырлыҡ, һаулыҡ бирһен. Бирешмәйек әле, ҡорҙаштар!

Фәүзиә МӨХӘМӘТШИНА яҙып алды.

 

Опубликовано в Әйт, тиһәгеҙ... | Оставить комментарий

Коррупция менән көрәштең ниндәй һөҙөмтәле сараларын тәҡдим итер инегеҙ?

Зәкирйән ӘМИНЕВ, отставкалағы прокурор, философия фәндәре кандидаты: Минеңсә, коррупция тигән нәмә элек-электән булған һәм буласаҡ та. Әҙәм балаһы тигеҙ булмаған кеүек, уларҙың холоҡтары ла төрлөсә бит. Кемдер оят, намыҫ, тыйнаҡлыҡ тигән нәмәләрҙе аңына бала саҡтан һеңдереп үҫә. Ә кемдер ундай төшөнсәне бар тип тә белмәй. Сәбәптәре төрлөсә. Кеше иң тәүҙә ғаиләлә тәрбиә ала бит. Әгәр ул өйөндә ҡомһоҙлоҡ, уғрылыҡ, кеше әйберенә ҡул һуҙыу кеүек күренештәргә тейешле баһаны ишетмәһә, “Ярамай”, тигәнде һеңдермәһә, үҫкәс, вазифа биләгәс, закондарҙы урап үтеү, уларҙы һанға һуҡмау бер тин тормаясаҡ ундайға. Мин оҙаҡ йылдар прокуратура органдарында эшләнем. Шул саҡта кешенең булмышы бала сағында, өйҙә һалына, тигән фекерҙең ысынлап та дөрөҫ икәненә инандым. Мин район кимәлендә етәкселек иттем һәм шуға күрә шул масштабтан сығып фекер йөрөтәм. Коррупция тигән нәмә совет йылдарында ла булды, тик ул әлеге кеүек ҡот осҡос кимәлдә һәм күләмдә түгел ине. Сөнки, совет заманын нисек кенә әрләмәһендәр, ул осорҙа барыбер закон “ыңғырашып” булһа ла эшләй ине. Халыҡ бит бөтәһен дә күрә, тоя һәм уның власть тураһында үҙ фекере формалаша. Улар фекеренсә, мәсьәләне ауыл, район кимәлендә хәл итмәһәләр, өҫтәрәк, республика йәки өлкә, Мәскәү кимәлендә барыбер ғәҙеллек тантана итәсәк – шулай тип уйлап, юғары инстанцияларға ла хат яҙыусылар күп була торғайны. Унда яҙғандарҙы берәү уҡымаһа, берәү барыбер уҡый бит һәм факттарҙы тикшереп, ялыу яҙыусының үҙенә һәм өҫтә ултырған түрәгә тулы яуап бирергә ҡушалар ине. Өҫтән төшөрөлгән был талапты үтәмәй ҡара! Чиновник яуаплылыҡтан ҡурҡа ул. Мәскәү һәм үҙебеҙҙең республика матбуғатын уҡып, күҙәтеп барам һәм ҡайһы бер башбаштаҡлыҡҡа иҫем китә. Ҡайҙа ундағы прокурор йәки икенсе берәй түрә? Улар нимә эшләйҙәр һуң? Коррупцияға ҡаршы көрәштә иң дөрөҫ һәм һыналған юл – закон талаптарының бөтәһе тарафынан да теүәл үтәлеше. Был иң төп талап. Бөтәһе лә белергә тейеш: законды боҙҙоң икән, урлаштың, “тейешһеҙен ашап” ташланың икән, тулыһынса яуап тотасаҡһың. Был ябай көтөүсе өсөн дә, иң-иң юғарыла ултырған түрә өсөн дә бер ниндәй тайпылышһыҙ үтәлергә тейешле берҙәм талап ул. Мин быны үҙемдең эш тәжрибәмдән сығып әйтә алам. Сөнки үҙем тик ошо талаптарҙан сығып эш иттем. Совет заманында райкомда эшләгән бер түрәне мең бәлә менән законлы яуаплылыҡҡа тарттыра алғас, кешеләр килеп, рәхмәт әйтеп, ҡулды ҡыҫып китә ине. Ә бер ҙур түрәнең балаһы енәйәт ҡылғас, прокурор ҡурҡырмы-юҡмы, әллә енәйәтте күҙ йомоп, баҫырып ҡалдырырмы, тип көттө район халҡы.  Был егет тә яуапҡа тарттырылды. Быларҙы башҡарып сығыу еңелдән булманы, әлбиттә – уныһын үҙем генә беләм, әммә,  үҙең кем әле, һин дә бит беҙҙең кеүекһең, тип бурҙарҙың береһе лә әйтә алманы: үҙем дә таҙа инем, закон талаптарын да еренә еткереп үтәүгә өлгәштем. Хоҡуҡ һаҡлау органдарында эшләүселәр үҙҙәре закон талаптарын теүәл үтәһә, намыҫтары таҙа булһа, бер енәйәтсе лә уға “Һин үҙең дә беҙҙең кеүекһең”, тип әйтә алмаясаҡ. Тимәк, ул енәйәтсене хоҡуҡ һаҡсыһы ышаныслы рәүештә закон талап иткән яуаплылыҡҡа тарттыра аласаҡ. Коррупция ике төрлө мораль хөкөм һөргән йәмғиәттә ныҡ сәскә атыусан. Ябай граждандарҙы бәләкәй генә ҡылыҡтары өсөн дә хөкөмгә тарттырып, өҫтә ултырғандарҙың яуыз ҡылыҡтарына күҙ йомоп, уларҙы баҫырып торған дәүләттә һәр ваҡыт коррупция буласаҡ. Рәсәйҙең төп бәләһе – үҙ халҡына ышанмау. Сөнки юғарылағылар үҙҙәре законды һанға һуҡмай, уның талаптарын үтәмәй. Ике йөҙлө әхлаҡты халыҡ бер ҡасан ҡабул итмәйәсәк. Халыҡты алйотҡа һанарға ярамай. Ул бөтәһен дә күрә, бөтәһенә лә үҙенең ғәҙел баһаһын биреп бара. Әхлаҡи ҡанундарҙы һанға һуҡмаған дәүләттең киләсәге юҡ, тип әйтергә була. Быны тарихтан факттар дәлилләй.

Фәрит ИШЕМЙӘРОВ, эшҡыуар: Тормошобоҙҙоң ҡайһы өлкәһен генә алып ҡарамайыҡ – бөтә урындарҙа ла проблемаларыбыҙҙы хәл итеү юлдары ана шул коррупцияға бәйле. Бушлай медицина тигәндәре лә буш һүҙ: дауаханаға ятам, тиһәң – табипҡа, сабыйыңды балалар баҡсаһына илтәм, тиһәң – уның мөдиренә, балаң мәктәпте  миҙалға бөтөрһөн, тиһәң – уҡытыусыға, вузға имтихан бирәм, тиһәң – доцентҡа йә профессорға аҡса төртөргә кәрәк. Ярай, былары “ваҡ-төйәк” тә, ти. Ә бына беҙгә, эшҡыуарҙарға, даими рәүештә кемдәргәлер ришүәт биреп тормайынса һис булмай, юғиһә, эшеңдән берәй “ғәйеп” табып, штраф һалырға йә хатта күҙ терәп торған шөғөлөңдө бөтөнләй яптырырға  әҙер генә тора чиновниктар. Хатта РФ Президенты В. Путиндың муниципаль һәм дәүләт контроль органдары тарафынан бәләкәй һәм урта бизнесты өс йылға һәр төрлө тикшереүҙәрҙән азат итеү тураһындағы күрһәтмәһен дә һанға һуҡмайҙар. Шундай башбаштаҡлыҡ арҡаһында ла бәләкәй эшҡыуарлыҡ ныҡлап аяҡҡа баҫып китә алмай илдә. Әлбиттә, ришүәтте алған да, биргән дә ғәйепле, тап ана шуның өсөн дә фашлауы ҡыйын бындай күренештәрҙе. Икенсе хәл – юғары власть эшелоны чиновниктары араһындағы коррупция. Һуңғы араларҙа ғына Рәсәйҙә был  йәһәттән телгә алып һөйләрлек тиҫтәгә яҡын енәйәт эше ҡуҙғатылды, улар хаҡында үҙегеҙ ҙә яҡшы беләһегеҙ – бөтөн ил шауланы, фамилияларын әйтеү ҙә етә: Васильева, Урлашов, Хорошавин, Гайзер, Реймер, Захарченко (быныһы инде үҙе коррупцияға ҡаршы көрәшергә тейешле ведомство башлығы!) һәм, ниһайәт, Улюкаев – иң юғары кимәлдәге башҡарма власть әһеле… Элекке оборона министры Сердюковтың һөйәркәһе Васильеваны  башынан һыйпап ҡына төрмәнән сығарып ебәрҙеләр, башҡа бурҙарҙы ла шундай уҡ ярлыҡау көтә, минеңсә. Сөнки Захарченко хаҡында, мәҫәлән, шундай фараздар йөрөй. Тикшереү туҡтатылыуы ла ихтимал, тиҙәр, юғиһә “йомғаҡ тағатылып”, тағы ла билдәлерәк исемдәрҙең килеп сығыуы  бар икән… Һеҙ ҡуйған һорау буйынса минең фекер шул: көрәш башланған икән, ул әлегеләй ярым-яртылаш, теләр-теләмәҫ алып барылырға тейеш түгел. Путин да асыҡ әйтте бит: закон алдында бөтәһе лә тигеҙ, кемдең кем икәнен ҡарап тормаясаҡбыҙ, тип. Тик юғары эшелондарҙа барған процестарҙы беҙгә, ябай халыҡҡа, аңлауы ҡыйын инде ул, шул интернет хәбәрҙәренә генә таянырға тура килә. Ә ундағы мәғлүмәттәр, айырыуса һуңғы ғибрәтле хәлдәр буйынса, бер ҙә ғәҙеллеккә өмөт тыуҙырмай. Һәр ваҡыттағыса, бурҙар еңелсә ҡурҡыу кисергәндән һуң төрмәнән сығарыласаҡ. Шул да булдымы көрәш…

Морат СӘФӘРҒӘЛИН, тарих һәм йәмғиәтте өйрәнеү фәне уҡытыусыһы: Коррупцияға ҡаршы бер генә һөҙөмтәле көрәш сараһы бар, тип уйлайым. Ул да булһа – закон. Әммә коррупционерҙар Рәсәйҙә закондарҙың эшләп еткермәүен яҡшы белә һәм уның “осло мөйөштәрен” урап үтергә тырыша. Уларҙы ришүәтселек, урлыҡ һаҙлығынан ҡолаҡтарынан һөйрәп сығарыу нигеҙҙә хоҡуҡ һаҡсылары һәм контроль органдарының ғына эше, тип уйлай ҡайһы берәүҙәр. Тарихтан, шулай уҡ өлкән быуын кешеләре һөйләүенән совет заманында күптәрҙе ҡурҡыуға һалған “Халыҡ контроле” тигән комитеттар булғанлығын беләм. Уларға етәксе итеп, ғәҙәттә, принципиаль, ғәҙел кешеләрҙе тәғәйенләгәндәр. Бына шулар бик күп  етешһеҙлектәрҙе, бурҙарҙы фашларға ярҙам иткән. Бөгөн мин шундай уҡ органдар булдырыу хаҡында түгел, ә әлеге замандаштарыбыҙҙың йәмғиәтебеҙҙә барған хәлдәргә, хатта яман һәм кире хәлдәргә лә, битараф булыуҙары хаҡында әйтмәксемен бының менән. Коррупция, ришүәтселек, законһыҙ юл менән байығыу күренештәрен асыҡлауҙа йәмәғәтселек контроле рәүешендә иҫәпләнерлек граждандар әүҙемлеге юҡ кимәлендә. Илдә коррупцияға ҡаршы көрәш буйынса һуңғы осорҙа киң яңғыраш алған ғибрәтле хәлдәр буйынса кешеләр менән фекер алышҡаным бар. Күбеһе ана шул ришүәтсе һәм бурҙарҙың һыуҙан ҡоро сығырына шикләнмәй, сөнки улар ғәҙеллектең барлығынан ваз кискән. Юғары власть чиновниктары шул миллиардтар сылбырына бер-береһе менән ҡуша бәйләнеп, буталышып бөткәнен барыһы ла аңлай. Закон ҡатыраҡ булһа, ғәйебе бөтөн илгә фашланып, иҫбат ителгән икән, законһыҙ юл менән байығыусының урыны – рәшәткә артында, ә мөлкәте  дәүләт ҡаҙнаһына күсергә тейеш. Сингапур менән Гонконг йә Ҡытай  ише лә булдыра алмай шул Рәсәй… Был илдәрҙә  бит заманында  коррупция беҙҙәге кеүек үк көслө булһа ла, уны еңеп сығыуға өлгәшә ил хужалары.

Фәүзиә МӨХӘМӘТШИНА яҙып алды.

 

Опубликовано в Әйт, тиһәгеҙ... | Оставить комментарий

1917 йылдың 29 ноябрендә Рәсәй дәүләтенең федератив өлөшө булараҡ Башҡортостан милли-территориаль автономияһы барлыҡҡа килгән. Был хаҡта ниҙәр беләһегеҙ?

Салауат АҠДӘҮЛӘТОВ, Ырымбур өлкәһенең “Каруанһарай” гәзите мөхәррире: Үҙгәртеп ҡороу йылдары һәм Башҡортостан суверенитеты өсөн хәрәкәт осоронда Рәсәй дәүләтенең федератив өлөшө булараҡ Башҡортостан милли-территориаль автономияһы иғлан ителгән 29 ноябрь киң билдәләнә ине. Был көн хаҡлы рәүештә республиканың иҫтәлекле даталар календарына ла индерелде, ләкин һуңғы йылдарҙа йәмәғәтселек был көндө билдәләп үтеүҙе “онотто”. Совет осоронда өйрәнелгәнсә, Рәсәй Эшсе-Крәҫтиәндәр хөкүмәте менән Башҡортостан хөкүмәте араһында Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы тураһында килешеүгә ҡул ҡуйылған 1919 йылдың 20 мартына күберәк иғтибар йүнәлтелде. Бер яҡтан, бының үҙ логикаһы булһа ла, Рәсәй составындағы тәүге үҙаллы республика булараҡ, Башҡортостандың тарихи документтарға нигеҙләнгән ысын тыуған көнөн һанлап еткермәү бик үк яҡшы түгел, әлбиттә. Илдәге тәүге республиканың тыуған көнө һуңғы тапҡыр 2007 йылдың 29-30 ноябрендә “Башҡорт автономияһы иғлан ителеү менән бәйле Рәсәй федерализмы нигеҙҙәре” Бөтөн Рәсәй фәнни-ғәмәли конференцияһы менән билдәләнгәйне. Ул Өфөлә асылып, Ырымбурҙа дауам итте. Был сараның төп маҡсаты Башҡорт автономияһы иғлан итеүҙең тарихи һәм сәйәси әһәмиәтен асып биреү, шул уҡ ваҡытта Рәсәй федерализмы үҫешенең актуаль мәсьәләләрен, уның тарихи-хоҡуҡ аспекттарын яҡтыртыуға арналғайны. Билдәле булыуынса, 1917 йылдың декабрендә Каруанһарай бинаһында булып үткән Бөтөн башҡорт ойоштороу ҡоролтайы Башҡорт мәркәз шураһы иғлан иткән Башҡортостан автономияһы тураһындағы Фарманды раҫлай. Әлеге фәнни-ғәмәли конференция барған көндәрҙә Каруанһарай бинаһына ошо хаҡта иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылды. Милли автономия менән бәйле артабанғы хәлдәр барыбыҙға ла тарихтан яҡшы билдәле, мәҫәлән, 1918 йылдың ғәйәт ҡатмарлы шарттарында колчаксылар яғынан автономияға янаған хәүеф арҡаһында Башҡорт хөкүмәте һәм хәрби ғәскәренең ҡыҙылдар яғына сығыу фактын иҫкә төшөрөп үтәйек. 1919 йылдың 20 мартында  Мәскәүҙә ошо хаҡта Рәсәй Эшсе-крәҫтиән Хөкүмәте менән Башҡорт хөкүмәте араһында Килешеүгә ҡул ҡуйыла. Тап бына ошо факт бөгөн,  Башҡортостан, йәнәһе лә, автономияны большевиктар ҡулынан алған, тип уйларға сәбәп булып тора. Ләкин тарихи документтар икенсене раҫлай. Шуға ла Башҡортостан Республикаһының 100 йыллығы хаҡында һүҙ барғанда автономияның иң тәүҙә башҡорт милли хәрәкәте башланғысы булыуын һәм улар фиҙаҡәрлеге менән рәсми датанан күпкә алдараҡ барлыҡҡа килеүен онотмайыҡ.

Рәйсә ИБРАҺИМОВА, китапхана хеҙмәткәре: Һеҙҙең был һорау минең өсөн көтөлмәгән булманы, сөнки тап ошо көндәрҙә мин Әхмәтзәки Вәлидиҙең “Хәтирәләр” китабын тағы бер ҡат уҡырға тотонғайным. Ил Президенты В.Путиндың “Башҡортостан Республикаһы ойошторолоуҙың 100 йыллығын байрам итеү тураһында” Указы баҫылып сыҡҡас, китапханаларға ошо йүнәлештә эш башлап ебәреү буйынса аныҡ бурыстар ҡуйылды. Мин, мәҫәлән, киләһе йылдың мартына тиклем Башҡортостан автономияһын ойоштороусы башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәрҙәре хаҡында стенд һәм әҙәбиәт күргәҙмәһе әҙерләргә тейешмен. Шуға ла был турала ентекле мәғлүмәткә эйә булыу һәм Зәки Вәлидиҙең арҡаҙаштары хаҡында күберәк белеү маҡсатында “Хәтирәләр”ҙе ҡайтанан ҡарап сығырға кәрәк булды. Автономия идеяһы еңел генә бирелмәй, ул киҫкен көрәш шарттарында бара. “Киске Өфө” гәзитендәге (№ 12, 2009 йыл) сығышында профессор Марат Ҡолшәрипов: “Байтаҡ йылдар буйына Башҡортостан автономиялы республикаһы 1919 йылдың мартында Совет хөкүмәте ҡарары менән ойошторолған, был большевиктарҙың милләттәргә ҡарата “шәфҡәтле сәйәсәте”, тип тәҡрарланып килде”, – тип яҙҙы был турала. Артабан ул былай тип дауам итә: “Бында Үҙәк совет власы менән Башҡортостан хөкүмәте араһындағы тарихи Килешеү күҙ уңында тотола. Улай булғас, Башҡортостан хөкүмәте ҡайҙан килеп сыҡҡан һуң? Уны совет власы төҙөмәгән бит? 1917 йылдың 11 ноябрендә I Башҡорт ҡоролтайында ойошторолған Башҡорт мәркәз шураһы үҙенең тарихҡа ингән “Беренсе һанлы фарман”ында Башҡортостан мөхтәриәтен Советтар ҡулынан алмаясаҡбыҙ, халҡыбыҙҙың хоҡуҡ һәм ихтыярын үҙ ҡулыбыҙ менән сикләргә риза булмаясаҡбыҙ, тигән ҡәтғи ҡараш белдерә. Атаман Дутов ғәскәрҙәре Ырымбурҙы алыу менән яңы хисап буйынса 29 ноябрҙә “Икенсе һанлы фарман”да Ырымбур, Пермь, Өфө һәм Һамар губерналары сиктәрендә Башҡортостан ерле мөхтәриәте иғлан ителә”. “Һуңыраҡ, Советтар менән фарман төҙөгәндән һуң Ленин үҙе минән был фарман хаҡында һораны, – тип яҙа “Хәтирәләр”ендә Зәки Вәлиди. – Эйе, фарманды мин яҙҙым, ул халҡыбыҙҙың шул замандағы милли хакимиәтен аңлатыу ине… Рәсәйҙә анархизм хөкөм һөрөү сәбәпле, Башҡортостандың мөхтәриәтен иғлан итеү кәрәк булды… Һәм ысынлап та, был фарманды иғлан иткәндән һуң дүрт көн үткәс, Башҡортостандың мөхтәриәтен рәсми рәүештә иғлан итеп, милли хөкүмәт төҙөнөк…”

Ринат ШӘЙБӘКОВ, Белорет районы Йөйәк мәктәбенең тарих уҡытыусыһы: Ил Президенты Указы менән 2019 йылда Башҡортостан Республикаһының 100 йыллығын билдәләйәсәкбеҙ. Тик тарихтан белеүебеҙсә, автономияға юл байтаҡ алда башлана. 1917 йылдың Февраль революцияһы Рәсәй халыҡтарында милли мәсьәләләрҙе хәл итеп булыр тигән ҙур өмөт уята. Башҡорт халҡы ла  милли-территориаль үҙбилдәләнешкә йүнәлеш ала. Беренсе Бөтөн башҡорт ҡоролтайы 20-27 июлдә Ырымбур ҡалаһында үтә. Унда юғары милли власть органы итеп Башҡорт мәркәз шураһы һайлана, ер һәм башҡа көнүҙәк мәсьәләләр ҡарала. Бер айҙан һуң Өфөлә йыйылған Икенсе Бөтөн башҡорт ҡоролтайы Дөйөм Рәсәй ойоштороу йыйылышына делегаттар һайлау мәсьәләһен ҡарай, Ойоштороу йыйылышы асылмаҫ элек Башҡортостан автономияһын иғлан итеп, уны шул йыйылышта танытырға йыйына. Ләкин был арала Рәсәйҙә большевиктар тарафынан социалистик революцияға юл алына, 1917 йылдың 25 октябрендә власть улар ҡулына күсә. Совет хөкүмәте “Рәсәй халыҡтарының хоҡуҡтары хаҡында декларация” ҡабул итә (1917 йыл 2 ноябрь). Рәсәй халыҡтарының үҙбилдәләнешкә хоҡуғын таный яңы власть. Шуға таянып, Башҡорт мәркәз шураһы 15 ноябрь төрлө губерналарҙағы бөтә башҡорт ерҙәрен Рәсәй республикаһының автономиялы өлөшө тип иғлан итә. Тимәк, киләһе йылда ошо датаның 100 йыллығы буласаҡ. Был да ҙур ваҡиға ул. 2019 йылда билдәләнәсәк оло юбилей саралары киләһе йылда уҡ ошо датаны ла киң билдәләүҙән башланырға һәм Совет власы тарафынан рәсми танылыуға 100 йыл тулыу көнө булып торған 2019 йылдың 23 мартына тиклем дауам итергә тейеш, тип уйлайым.

Фәүзиә МӨХӘМӘТШИНА яҙып алды.

 

Опубликовано в Әйт, тиһәгеҙ... | Оставить комментарий