Башҡортостан халҡы тыуған ерен ташлап, күпләп ситкә китә. Был айырыуса һуңғы йылдарҙа ныҡ күҙәтелә. Уның сәбәптәрен һәм мәсьәләне хәл итеү юлдарын ниҙә күрәһегеҙ?

Илшат РӘХМӘТУЛЛИН, БР Мәғарифты үҫтереү институты ҡарамағындағы Төбәк координация үҙәге етәксеһе: Республикабыҙҙы ташлап, ситкә китеүселәр араһында йәштәр ҙә бик күп. Уларҙың китеүенең объектив  сәбәптәре  бар, шуға ла улар адресына ниндәйҙер ғәйепләү  ташлап булмай. Киреһенсә, йәштәрҙең был ынтылышын хупларға, дәртләндерергә кәрәк, тип уйлайым, сөнки уларҙың күпселеге Мәскәү, Санкт-Петербург һәм башҡа шундай эре ҡалаларға, хатта сит илдәргә белем алырға тип китә. Был йәһәттән  мәктәпте тамамлаусыларға БДИ шарттары һәм һөҙөмтәләре бик ҙур мөмкинлектәр бирә. Ниңә шунан файҙаланып ҡалмаҫҡа? Ситкә китеп уҡыуҙың бер ғәйебе лә юҡ, бында иң мөһиме – уларҙың республикабыҙға әҙерлекле белгестәр сифатында кире ҡайтыуҙары төп шарт. Ләкин бына ошо юҫыҡта проблемалар башлана ла инде. Үкенескә, тыуған яғына эшкә ҡайтҡан йәш белгестәрҙе бында бер кем дә ҡушҡуллап көтөп тромай. Һәр хәлдә, йыш ҡына шулай килеп сыға. Үҙем белгән бер нисә егет менән, мәҫәлән, ана шундай күңелһеҙ хәл килеп сыҡты. Мәскәүҙә гидрогеолог һөнәренә уҡып, республикабыҙҙа эшләргә теләк менән янып ҡайтҡан  ике егеткә лә йүнле  эш урыны табылманы. Ахырҙа, уларҙы был белгестәр эшмәкәрлеге өсөн бер ниндәй шарттар булмаған төпкөл районға ебәрәләр һәм бәләкәй генә эш хаҡы тәғәйенләйҙәр.  Бындай мөнәсәбәт, тәбиғи, эшкә дәрт тә, дарман да тыуҙырмай. Егеттәр икеһе лә эш эҙләп ситкә сығып китергә мәжбүр булдылар. Тағы бер фекерем: йәштәр күпләп ситкә китмәһен өсөн эшсе абруйын күтәреү, уҡыусыларҙы мәктәп йылдарынан уҡ төрлө һөнәрҙәргә йәлеп итә башлау кәрәк. Артабан һөнәрселек-техник училищеларын, колледждарҙы тамамлаусылар араһынан иң көслөләрен һайлап, урындағы предприятиеларға эшкә урынлаштырыу мәсьәләһен ҡарарға кәрәк. Юғиһә, эш һорап килгән йәш белгестәргә: “Это ваши проблемы”, – тип  ултырған чиновниктар арҡаһында йәш кадрҙарға ҡытлыҡ  килеп тыуа ла инде.

Ринат МАМАЕВ, “Йәнле ауыл” үҫеш проекты авторы: Республикабыҙ халҡының  күпләп ситкә китеү сәбәбе ниндәйҙер кимәлдә тарихи аспектҡа  ла нигеҙләнгән, тип әйтер инем. Бындай күренештәр элек тә булған. Әле лә йәштәр күбеһенсә  ата-әсәһе, туғандары кәңәшен тотоп  сығып китә, сөнки урында нимәлер эшләр, аҡса табыр өсөн  күнегелгән ҡалыптарҙан арынырға, ауырлыҡтар кисерергә, тир түгергә тура киләсәк. Бер һүҙ менән әйткәндә, уңышһыҙлыҡ ҡурҡынысы өркөтә уларҙы. Ә ситкә китһәң, ҡушылғанды ғына эшләп тик йөрөйһөң, Себерҙә, мәҫәлән.  Бында бөтәһе лә әҙер: тейешле эш шарттары булдырылған, ашаталар, йәшәр урын бар – ялдан ялға тиклем сыҙап эшләргә генә кәрәк. Шул уҡ ваҡытта  республикабыҙ райондарында  уңышлы ғына эшләп алып киткән ауыл эшҡыуарҙары барлығын да онотмайыҡ. Улар араһында ауылда тыуып үҫеп тә ҡалала эшләп йөрөгән еренән кире ауылға ҡайтып, эшҡыуарлыҡҡа тотоноп китеүселәр ҙә байтаҡ. Кемдер ваҡытында күреп алды: ауылда ерҙәр  иркен, колхоз-совхоздан  ҡалған  биналар буш тора, һөт эшкәртеү  заводы, тирмән  кеүек етештереү объекттары, мәҫәлән. Ә ниңә шуларҙы файҙаланмаҫҡа? Ниндәйҙер ҡаҙаныштарға өлгәшкән ауыл эшҡыуарҙары бөгөн ауыл хужалығы продукцияһы  етештереү, эшкәртеү һәм сауҙа йүнәлешендә эшләй. Ләкин бөгөнгө ҡатмарлы заманда уларҙы ла төрлө проблемалар һағалай.  Беҙҙең “Йәнле ауыл” проекты  ауыл эшҡыуарҙарын ана шундай хәүеф-хәтәрҙән  иҫкәртеү, ҡурсалау маҡсатын ҡуя ла инде. Беҙ бизнес башлап ебәрергә  тейешле аҡсаһы булып та, эште ниҙән башларға белмәгәндәргә лә, аҡсаһы булмаһа ла, ниәтләнеп, тәүәккәлләргә баҙнат итмәгәндәргә ярҙамға киләбеҙ. Улар өсөн дә  махсус программа  төҙөлгән, инвесторҙар йәлеп итеү ҡаралған. Әлеге көндә Ейәнсура, Ҡариҙел, Көйөргәҙе район-ара  эшҡыуарлыҡ хеҙмәттәшлеге  үҙәктәре ойошторолдо. Улар БР Эшҡыуарлыҡ һәм туризм  буйынса дәүләт комитеты  башланғысы һәм финанс ярҙамы менән  бойомға ашырылды. Сиратта – Асҡын, Тәтешле, Балтас, Баймаҡ райондары.  Ғаиләһен, йорт-ерен ташлап, ситтәге “ағайҙарға” бил бөгөргә теләмәгән, ә үҙ ауылында үҙ эшен асып ебәреү дәрте менән янған  илһөйәрҙәрҙе беҙҙең проект буйынса хеҙмәттәшлеккә саҡырабыҙ. Бөгөнгө  ябайҙан булмаған иҡтисади  шарттарҙа эшҡыуарлыҡ итеү ысулдарын бергәләп өйрәнәйек.

Фирүзә ИШБИРҘИНА, хеҙмәт ветераны: Шундай замана етте: халайыҡтар үҙ илен ташлап, тырым-тырағай ҡаса башланы. Кемеһе – Себер китә, кемеһе – тура  Мәскәүгә, кемеһе Питер юллана. Ҡаҙан, Силәбе, Екатеринбург, Төмән һәм башҡа шундай эре ҡалаларға барып урынлашыусылар ҙа байтаҡ икән. Шуныһы борсоуға һала: ситкә китеүсе ерҙәштәребеҙ  һаны йылдан-йыл арта ғына бара. Сәбәбе бер генә – республиканың иҡтисади үҫеш темптары ҡырҡа түбәнәйеүе арҡаһында  тормош  хәленең  насарайыуы, эш хаҡының түбән булыуы. Ошо сәбәпле Башҡортостан буйынса миграция кимәле күрше төбәктәрҙәгенә ҡарағанда 1,5-2 тапҡырға  юғарыраҡ. Былтыр, мәҫәлән, 148 мең кеше яҡшы тормош эҙләп, ситкә сығып китергә мәжбүр булған. Әйткәндәй, улар араһында юғары квалификациялы белгестәр һәм эшселәр ҙә байтаҡ икән. 148 мең кеше республика өсөн эшкә һәләтле халыҡтың  8 процентын юғалтыуға тиң, тип билдәләнә. Был хәлде БР Башлығы Р. Хәмитов та рәсми кимәлдә танырға мәжбүр булды. Әйткәндәй, әле килтерелгән мәғлүмәттәр тап уның БР Иҡтисади үҫеш министрлығы коллегияһындағы сығышында яңғыраны ла инде. Айырыуса ауылдарҙа хөкөм һөргән эшһеҙлек ҡотолғоһоҙ күренешкә әүерелде. Республика етәкселеге бындай хәлдән ҡотолоу юлын крәҫтиән һәм фермер хужалыҡтарын берләштереүҙә, йәғни кооперация юлында күрә. “Эксперт-Урал” журналы хәбәрсеһе менән әңгәмәһендә БР Башлығы Р. Хәмитов ошо хаҡта ентекләп һөйләй. Европа хәҙер акционер һәм яуаплылығы сикләнгән  йәмғиәттәрҙән баш тартып, яңы йүнәлешкә – уртаҡ милекселек – халыҡ предприятиеларына, кооперация формаһына күсә, ти ул. Әлеге ваҡытта 200 меңләп кеше вахта ысулы менән Себерҙә эшләй. Күпселеге -  юғары квалификациялы механизатор, тракторсы, электрик һ.б.шундай һөнәр эйәләре. Ә бит улар үҙебеҙҙә эшләргә лә риза. Себерҙә, әйтәйек, бер айҙа 50 мең эш хаҡы ала икән, уның ҡарауы, бер ай өйөндә ял итеп, эшләмәй ята. Үҙебеҙҙә ай һайын 20-25 мең алып эшләһәләр ҙә был барыбер Себерҙә алған суммаға  тиңләшә. Вахта менән эшләүселәрҙе  Башҡортостан хеҙмәт баҙарына, республика иҡтисадына ҡайтарыу юлдары эҙләнә, тип әйтелә әңгәмәлә, тик был йәһәттән нимәләр күҙҙә тотолоуы, ниндәй эш урындары булдырыласағы хаҡында асыҡ бәйән ителмәй. Йәштәребеҙҙең дә тыуған еренән биҙеүе, бәхет эҙләп, сит-ят тарафтарға күпләп китеүе менән килешеп булмай. Уҡыуҙы тамамлап ҡайтҡандары өсөн эш булмауы ғына сәбәп түгелдер, тием быға. Дөрөҫөн әйткәндә, һуңғы йылдарҙағы  оптималләштереү эҙемтәһе мәғариф учреждениелары нигеҙен дә ярайһы ҡаҡшатты.  Икенсенән, төбәк уҡыу йорттарында белем биреү кимәленең Мәскәү, Санкт-Петербург вуздары программалары һәм йүнәлештәре  сифатынан  күпкә ҡалышыуы. Әлбиттә, балалар ҙа, уларҙың ата-әсәләре лә ҡайҙа яҡшыраҡ – шул вариантты эҙләй  һәм үҙҙәре теләгән уҡыу йортонда белем алырға хоҡуҡлы. Ә инде уларҙың ҡайтыу-ҡайтмау мәсьәләһе әлеге лә баяғы бер нәмәгә – республиканың үҫеш кимәленә бәйле.

Фәүзиә МӨХӘМӘТШИНА яҙып алды.

 

Опубликовано в Әйт, тиһәгеҙ... | Оставить комментарий

Экологик белем һәм тәрбиә бирмәйенсә, йәш быуында илһөйәрлек тәрбиәләп буламы?

Гөлсинә ЙӘҒӘФӘРОВА,  БДУ-ның Сибай институты Экология кафедраһы мөдире, биология фәндәре кандидаты: Ысынлап та, һорау дөрөҫ ҡуйыла: минеңсә, йәш быуынға экологик белем һәм тәрбиә бирмәйенсә,  уларҙа илһөйәрлек тойғоһо уятыу мөмкин дә түгелдер. Сөнки илһөйәрлек тойғоһо бит ул, асылда, тыуған йортҡа,  ата-әсәңә, яҡындарыңа, тыуған төйәккә – үҙеңде уратып алған урман-ҡырҙарға, сәскәле яландарға, мәғрур тауҙарға, сылтырап аҡҡан шишмәләргә булған мөнәсәбәттән ярала. Артабан ул кешенең ҡылығы, тәртибендә сағыла;  тыуған илеңде, халҡыңды яратыу хисе аныҡ эштәр менән раҫлана. Тойғо ҡылыҡҡа әүерелһен өсөн белем һәм тәрбиә кешенең шәхес булып формалашыуында мөһим әһәмиәткә эйә. Экологик белем нигеҙендә кеше менән тәбиғәттең мөнәсәбәтен өйрәнеү, тәбиғәт байлыҡтарын дөрөҫ файҙаланыу, һаҡлау һәм тергеҙеү алымдары ятһа, экологик тәрбиә маҡсаты иһә тирә-яҡ мөхитте аңлы ҡабул итеүҙе формалаштырыу, тәбиғәткә һаҡсыл ҡараштың кәрәклегенә инандырыуға дөрөҫ йүнәлеш биреү тора. Экологик тәрбиәле, белемле кеше аңлы рәүештә тәбиғәтте дөрөҫ файҙалана, ҡуллана, һаулығы хаҡында ҡайғырта, халҡын хөрмәт итә, илен, ерен, тыуған йортон, туған тәбиғәтен ярата, уны  һаҡлай. Тимәк, илһөйәрлек тәрбиәһе һәм экологик белем, тәрбиә бер-береһенән айырылғыһыҙ. Тыуған ереңде, илеңде, тәбиғәтеңде һаҡлау өсөн уны яратырға, яратыу өсөн уны өйрәнергә кәрәк. Әгәр һин үҙеңде уратып алған мөхитеңде яҡшы белһәң, уның бөтмәҫ-төкәнмәҫ серҙәрен аңлы рәүештә өйрәнһәң, уны ысынлап та күҙ ҡараһылай һаҡлайһың, уның  киләсәген ҡайғыртаһың. Экологик белем һәм тәрбиә биреү системаһын үҫтереү, студенттарҙа тәбиғәткә һаҡсыл ҡараш тәрбиәләү, илебеҙгә, тыуған еребеҙгә, халҡыбыҙға хеҙмәт итеү, һөйөү уятыу маҡсатында Сибай институтында байтаҡ эштәр башҡарыла. Беренсенән, барлыҡ йүнәлеш студенттары ла  экология предметын  фән булараҡ өйрәнә; экологик өмәләр, ярыштар, фәнни-ғәмәли конференциялар, олимпиадалар үткәрелеп тора. Улар, тәбиғи, ҡыуаныслы һөҙөмтәләр бирә. Мәҫәлән, үткән уҡыу йылында “Экология” йүнәлеше студенты Вәкил Ғәлиәкбәров  экология буйынса Бөтөн донъя асыҡ интернет-олимпиадала ҡатнашып, бронза миҙалға лайыҡ булды. Ғөмүмән, тәбиғәткә һаҡсыл ҡараш тәрбиәләүҙе бала саҡтан уҡ башлау отошло. Беҙҙең Экология кафедраһы был йәһәттән дә әүҙемлек күрһәтә һәм Урал аръяғы мәктәптәре менән тығыҙ бәйләнештә йәшәй. Институтта йыл һайын “Тыуған еребеҙ экологияһы” тигән темаға фәнни-ғәмәли конференция үткәрелә. Унда мәктәп уҡыусылары экология һәм уның кеше сәләмәтлегенә тәьҫире хаҡында көнүҙәк мәсьәләләр күтәрә. Киләсәктә студенттарыбыҙҙың һәм беҙҙең менән бәйләнештә булған мәктәп уҡыусыларының ил-ер ҡәҙерен аңлаған төплө белгестәр, ялҡынлы илһөйәрҙәр булып үҫеүҙәрендә шигем юҡ.

Марат БӘХТИЙӘРОВ, Көньяҡ Урал ҡурсаулығы хеҙмәткәре: Һуңғы йылдарҙа  донъя кимәлендә экологияны һаҡлауға ҙур иғтибар бирелә: экологик саммиттар, форумдар үткәрелә. 2015 йылда Рәсәй Президенты Владимир Путиндың  климат мәсьәләләре буйынса Парижда булып үткән БМО саммитында, Халыҡ-ара Арктика  форумында һөйләгән сығыштары асылда тирә-яҡ мөхитте һаҡлау буйынса программа положениеларын үҙ эсенә алды. Шул уҡ ваҡытта, минең уйымса, был өлкәлә мәсьәләләрҙең  иң мөһиме булып граждандарҙа, киләсәк быуында экологик белем һәм шуға бәйле экологик мәҙәнилек тәрбиәләү иң әһәмиәтлеһе булып ҡала. Экологик белем ни өсөн кәрәк беҙгә? Беренсенән, әле генә әйтеп китеүемсә, кешелектең экологик мәҙәнилек кимәлен  күтәреү маҡсатында.  Беҙҙә әле кимәл тигән нәмә, тураһын әйткәндә, юҡ кимәлендә. Һис тартынып тормайынса, беҙ тәбиғәттең иң гүзәл, изге иҫәпләнгән урындарында ла үҙебеҙҙән һуң бысраҡ ҡалдырырға, сүпләргә, уйлап та бирмәй усаҡ тоҡандырып ебәрергә  ғәҙәтләнгәнбеҙ һәм был йылдар буйына шулай дауам итә. Экологик белем биреү кешене барыбер уйланырға,  анализларға, перспективаны күҙалларға ярҙам итә: балаларыбыҙға ниндәй өлгө күрһәтәбеҙ һәм  үҙебеҙҙән һуң уларға ниндәй мираҫ ҡалдырабыҙ – ошо хаҡта, мәҫәлән. Экологик белем һәр кемгә кәрәк, айырыуса үҫеп килеүсе быуынға. Бер география фәне генә бындай белемде бирә алмай, әлбиттә. Мәктәптәрҙә экология  дәрестәре булдырыу, уҡыу әсбаптары, ҡулланма материалдар, методик күрһәтмәләр нәшер итеү кәрәк, тип уйлайым. Был йәһәттән  мәктәп уҡыусылары ҡатнашлығында уйын, ярыш, фестиваль һәм конкурстар үткәреү яҡшы һөҙөмтә бирәсәк, үҙ тәжрибәмдән сығып әйтәм быны.  Беҙҙең ҡурсаулыҡ  Белорет, Архангел, Силәбе өлкәһенең Ҡатау-Иван районы  биләмәләрен берләштерә. Беҙ ошо райондар мәктәптәре менән  балаларҙа тәбиғәткә ихтирам, һөйөү тойғолары тәрбиәләү буйынса тығыҙ бәйләнештә эшләйбеҙ. Мәҫәлән, улар йыл һайын айырым һаҡланған тәбиғәт биләмәләренә ярҙам йөҙөнән ойошторолоп килгән  халыҡ-ара “Парктар маршы” акцияһында ихлас ҡатнаша. Унда 5-се кластан алып бөтөн уҡыусыларҙы йәлеп итергә тырышабыҙ: улар тәбиғәт байлыҡтарына һаҡсыл мөнәсәбәттә булырға, сүпләмәҫкә өйрәнәләр, пейзаж күренештәрен һүрәткә төшөрәләр, тәбиғи материалдарҙан ҡул эштәре буйынса оҫталар конкурсында ҡатнашалар. Йәйге каникулдарҙа  махсус отрядтар төҙөп, турист һуҡмаҡтары буйлап сәйәхәт итеү, палаткалар ҡороп, йылға буйҙарында ял итеү тәбиғәтте яҡындан тойорға,  уны  аңларға  булышлыҡ итәсәк.

Айһылыу ЮНЫСБАЕВА, Баймаҡ районы Йомаш мәктәбе уҡытыусыһы: Билдәле булыуынса, быйылғы йыл Экология һәм айырым һаҡлауға алынған тәбиғәт биләмәләре  йылы тип иғлан ителде. Был юҡҡа ғына түгел. Йәмғиәттә кеше, тыуған төйәк, тыуған ил, тәбиғәт төшөнсәләре тығыҙ бәйләнештә ҡабул ителә. Шуға күрә лә тәбиғәтте һаҡлау, тимәк, кешелекте, илде һаҡлауға бәрәбәр. Бына ошо төшөнсәләр кешегә бала саҡтан, йәғни ғаиләнән, мәктәп тарафынан аңына еткерелергә тейеш. Был төшөнсәләр Баймаҡ районы Йомаш урта мәктәбендә уҡыусыларға нисегерәк еткерелә һуң? Тиҫтә йылдар инде мәктәптә “Мәктәп урмансылығы” түңәрәге эшләй. Уның менән биология уҡытыусыһы Роза Байегетова етәкселек итә. Уҡыусылар йыл һайын апрель-май айҙарында йәш үҫентеләр ултыртыуҙа ҡатнаша, йылға-күл буйҙарын таҙартырға сыға, республика буйынса үткәрелгән төрлө слет, ярыштарҙа ҡатнаша. Һәр йыл ағастар ултыртыуҙан килгән килемгә мәктәптә балалар һабантуйы, Яңы йыл байрамдары үткәрелә. Күптән түгел генә беҙҙең балалар БР Урман хужалығы министрлығы үткәргән мәктәп урмансылығы съезында ҡатнашып, үҙҙәрен күрһәтеп, призлы урындар яулап, маҡталып ҡайттылар. Айырыуса Әлекбаева Әминә, Тойғонова Наҙгөл, Солтангәрәева Гөлназ, Барлыбаева Гөлзидә, Байсыуаҡов Дим, Вәлиева Хадижә һәр экологик башланғыстың инициаторҙары булып танылды. Беҙҙең мәктәп уҡыусылары район, республика кимәлендәге экологик темаға фәнни тикшеренеүҙәр эштәре лә башҡаралар. Был эштәре менән республика, район кимәлендә призлы урындарға лайыҡ булалар. Ғөмүмән, беҙҙең Йомаш мәктәбендә тәбиғәтте һаҡлау буйынса бик матур йолалар бар. Яҙ етһә – ағас ултыртыу, экологик өмәләр, тематик походтар, ҡыштарын – тағараҡ, йәшел патруль операциялары үтә һәм былар барыһы ла уҡытыусылар менән берлектә башҡарыла. Ҡайһы бер сараларға ата-әсәйҙәр ҙә йәлеп ителә. Аҙналыҡтар үткәрелә. Был аҙналыҡта тыуған ил, тыуған төйәккә бағышланған йыр, шиғыр бәйгеләре үтә. “Экологик ассорти” тип аталған класс сәғәттәре үтә. Бына шулай, беҙҙең уҡытыусылар экологик тәрбиә бирмәйенсә, уҡыусыларҙа илһөйәрлек тәрбиәләү икеле булыуын яҡшы аңлап эш итә.

Фәүзиә МӨХӘМӘТШИНА яҙып алды.

 

Опубликовано в Әйт, тиһәгеҙ... | Оставить комментарий

Тормошта көлкө тыуҙырған ниндәй күренештәр, парадокстар хаҡында һөйләр инегеҙ?

Фәнил ИШБИРҘИН, хеҙмәт ветераны: Уйлай, һөйләй китһәң, ысынлап та, тормошобоҙҙа көлкөлө хәлдәр ҙә, ҡыҙғаныстары ла күп шул. Айырыуса сәйәсәт өлкәһендә көлкөлө хәлдәргә  килтергән абсурд осраҡтар байтаҡ. Бына, мәҫәлән, яңыраҡ ҡына Дәүләт  Думаһының юғары трибунаһынан “Берҙәм Рәсәй” партияһының ҡайһы бер ағзаларына төбәлгән шундай янау яңғырауына күптәрегеҙ шаһит булғандыр: “Мәскәү өлкәһендә ЛДПР ағзаларын һайлауҙар исемлегенән сығырға мәжбүр итеп, уларға баҫым яһалған, ҡурҡытҡандар. Бының менән мафия командалыҡ итә, ә һеҙ уларҙы яҡлайһығыҙ. Киләһе йыл Кремлгә килгәс  тә һеҙҙе атып һәм  аҫып бөтөрәм, әҙәм аҡтыҡтары!”  Бындай хәлгә нисек көлмәйһең?  Хәйер, Жириновскийҙың ауыҙын үлсәп асмай торған ғәҙәтенә күнегеп тә бөткәнбеҙ инде. Көлкө булыр ине лә ул, шул уҡ ваҡытта ҡыҙғаныс та булмаһа… Ул бит бәғзе депутаттарҙы коррупцияла ғәйепләй. Әлбиттә, бындай ғәйепләү махсус органдар эше, ләкин, урыҫ әйтмешләй, “пока суд да дело”… Мафия бит беҙҙә утта  янмай, һыуҙа батмай: әлеге мафияның эшмәкәрлектәре судҡа тиклем барып етмәйәсәге лә, Рәсәйҙә коррупцияны бөтөрөп булмаясағы ла көн кеүек асыҡ. Шуға ла Жириновскийҙың йән әрнеүен үҙенә генә хас репертуарҙа белдереүе, бер яҡтан, көлкө тойолһа ла, икенсе яҡтан, уны  аңларға ла булалыр. Утта янмай, һыуҙа батмай, тигәндән, тап шул һүҙҙәргә тағы бер  миҫал – әлеге лә баяғы ҡот осҡос ҡолас алған коррупция арҡаһында отставкаға ебәрелгән А. Сердюковтың трагикомик хәлдә тороп ҡалыуы уға ҡайтанан юғары вазифаларға үрләргә бер ҙә ҡамасаулыҡ итмәне. “Комсомольская правда” гәзите яңыраҡ ҡына әле ошо хаҡта “Сердюковты кем туҡтатыр? Ул бит хәҙер КамАЗда!” тип көлөп яҙҙы. Баҡтиһәң, оборона һынлы министрлыҡтан башынан һыйпап ҡына отставкаға ебәрелгән был әҙәм бик кәрәкле кеше булып сыҡҡан да. Хурлыҡлы рәүештә отставкаға киткәндән һуң ғына ла ул 8 урынға юғары вазифаға тәғәйенләнгән! Хөкүмәтебеҙҙең атайҙарса йылы хәстәрлеге менән ул авиация һәм космос тармағының эре-эре холдинг һәм корпорацияларына етәкселек итә. Ахыр сиктә,  хатта КамАЗ кеүек автогиганттың да Сердюков һәләттәренә мохтажлыҡ кисереүе асыҡлана,  һәм күптән түгел ул ошо акционерҙар йәмғиәтенең директорҙар советы составына индерелә. Көлкөмө был,  әллә, һеҙ әйтмешләй, парадоксмы?

Венер ИСХАҠОВ, журналист: Ҡыҙҙарыбыҙ балалар баҡсаһына йөрөй башлағас булған бер хәл иҫкә төштө. Төркөм тәрбиәсеһе ҡатынымдан республикала билдәле генә бер ғалимә, тел белгесе ханымдың башҡорт телен өйрәнеү буйынса методик ҡулланма-дәреслеген табып биреүебеҙҙе үтенгән. “Ирегеҙ матбуғатта эшләгәс, уға был дәреслекте йә уның авторын эҙләп табыуы ҡыйын булмаҫ, беҙ  һәр хәлдә таба алманыҡ”,-  ти икән тәрбиәсе. Эйе, башҡорт телен өйрәтеү буйынса был ҡулланманы ла, уның авторын да яҡшы беләм, Матбуғат йортонда ла йыш осратам уны: балаларға башҡорт телен өйрәтеү ысулдары хаҡында мәҡәләләрен баҫтыра.  Китап магазиндарынан әлеге дәреслекте таба алмағас, ғалимәнең өй телефонын алып, үҙенә шылтыратырға булдым.”Һаумыһығыҙ!” тиеүемә: “Здрасте, мамы нет дома”,- тип, һөйләшеп бөтөр-бөтмәҫтән  был үҫмер трубканы ташланы. Бәлки, үҙен тап итермен, тип, иртәгәһенә тағы шылтыратам, ләкин был юлы ҡыҙы яуап бирҙе: “Здрасте, мама в командировке, будет через три дня”. Өс көн дә үтеп китте, ләкин минең башҡаса был телефон һандарын йыйырға ҡулым күтәрелмәне…

Ғәзиз ЙОСОПОВ, БР Стратегик эҙләнеүҙәр институтының матбуғат хеҙмәткәре: Кешеләр араһында мине көлдөргәнсе аптыратыусылар, улар – мыжыҡтар һәм тәнҡитләүселәр. Ундай кешеләрҙең тормошо һис бөтмәй торған парадокс инде ул. Берәүҙе беләм: ғүмер буйы  тормошта булған барлыҡ кире күренештәрҙә етәкселәрҙе генә ғәйепләп, уларҙы ғына тәнҡитләп йөрөнө-йөрөнө лә,  берҙән-бер көн килеп үҙен юғарыға үрләткәйнеләр, бюрократлыҡта барыһынан да уҙҙырып ебәрҙе. Һәм тағы. Ауылдарҙа үҙ көсө, үҙ йүнселлеге менән мал табып, эшҡыуарлыҡ, фермерлыҡ, кәсепселек менән шөғөлләнгәндәр ҙә, ғәҙәттә, ауылдаштарының ҡаты тәнҡит утына эләгеүсән. Тәнҡитләүселәр, әлбиттә, ҡулынан эш килмәгәндәр йә эшләргә теләмәүселәр. Шундайҙарҙың берәүһенең күршеһе байып китте икән, ти. Ул мотлаҡ: “Күршем хәйләкәр, шуға бай, ә беҙ дөрөҫ йәшәйбеҙ, шуға байымайбыҙ”, – тиәсәк. Бына шундай, ни байый алмай, байыһа ла, уның ҡәҙерен белмәй, ә ҡәҙерен белгәндәрҙе тәнҡитләй-тәнҡитләй йәшәгәндәр  бар инде томошобоҙҙа…

Әмир ҒҮМӘРОВ, яҙыусы: Көлкөлө, һәр төрлө парадоксаль хәлдәр һәр саҡ осрап тора тормошта, тик ана шуларҙы күрә, баһалай белергә лә кәрәк, минеңсә. Ә  ҡайһы ваҡыт  ниндәйҙер күңелһеҙ хәлде көлкөгә һабыштырып, ҡыйынлыҡтан, ниндәйҙер проблеманан ҡотолорға ла була. Ошоға бәйле йәш саҡтағы бер ваҡиға иҫкә төштө. Төндә Өфө  буйлап  йәйәү ҡайтып киләм, транспорт туҡтап бөткән. Бер заман мине  арттан милиция машинаһы ҡыуып етеп, ултыртып алдылар ҙа, исем-фамилияны һорашып, протокол төҙөй ҙә башланылар. Мәғлүмәттәрҙе тултырып бөткәс, береһе, күпме миҡдарҙа эскәнеңде үҙ ҡулдарың менән яҙ, тип  ручка биргәйне, мин тот  та 99,9 грамм тип яҙ ҙа ҡуй. Бына тегеләр шарҡылдашып көлөшә башламаһынмы!  Шулай итеп, юмор менән милиционер егеттәрҙең  күңелдәрен йомшартып, көсөргәнешле хәлде уйын-көлкөгә бороп ебәрә алдым. Улар ҙа кеше бит, юморҙы баһалай белделәр: протоколды йыртып ташланылар ҙа, үҙемде  машиналарында өйөмә тиклем үк килтереп төшөрөп киттеләр. Көлкөлө йор һүҙ, килеп тыуған хәл-ваҡиғаға парадоксаль йүнәлеш биреп ебәреү, әйтеүемсә,  һәр ваҡыт үҙеңә ҡарата  эргә-тирәләгеләрҙең  яҡшы, эскерһеҙ  мөнәсәбәтен булдырырға ярҙам итә.

Фәүзиә МӨХӘМӘТШИНА яҙып алды.

 

Опубликовано в Әйт, тиһәгеҙ... | Оставить комментарий

“Рәсәй милләте берҙәмлеге тураһында” тигән яңы закон проектындағы “Рәсәй милләте” һүҙбәйләнеше йәмәғәтселектә оло ғына шау-шыу тыуҙырғайны. Хәҙер иһә был терминдан баш тартыу тураһында белдерҙеләр. Ошо уңайҙан фекерегеҙ?

Константин ТОЛКАЧЕВ, БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай Рәйесе: Рәсәй – донъяла иң ҙур полиэтник державаларҙың береһе. Шул уҡ ваҡытта шуныһы ҡыҙыҡ: милләт-ара мөнәсәбәттәрҙе көйләүҙә хоҡуҡ ҡанундарының йоғонтоһо юҡ, тип әйтерлек. Был үҙ сиратында милләт-ара ерлектә килеп тыуған конфликттарға хоҡуҡи баһа биреүҙе ауырлаштыра. “Дәүләт милли сәйәсәте нигеҙҙәре” тип үҙгәртелгән бындай закон сығарыуҙы тулыһынса хуплайбыҙ, әлбиттә, ләкин уны артабан ғәмәлгә ашырыуҙан алда бындай ҡатмарлы документты теоретик кимәлдә күҙ алдына килтереүе лә бик ҡыйын. Ҡоро декларация ғына булмаһын өсөн был закон фараздар һәм нормаларҙы ғына түгел, санкцияларҙы ла үҙ эсенә алырға тейештер, тип уйлайым. Конституцияла нығытылғанса, Рәсәй халыҡтар берлеген тәшкил итеүсе күп милләтле федератив дәүләт булараҡ формалашты. Шуға күрә лә законды эшләгәндә төрлө халыҡтарҙың үҙенсәлекле мәҙәниәте, йола һәм традициялары мотлаҡ иҫәпкә алынырға тейеш. Әгәр законда ошо факторҙар һанға һуғылмаһа, был өлкәлә хәл-ваҡиғаларҙы ниндәй шарттар көйләйәсәге лә билдәһеҙ. Закон проектын әҙерләүсе авторҙарға милләт-ара хеҙмәттәшлек буйынса Башҡортостан Республикаһында тупланған тәжрибәне өйрәнергә тәҡдим итер инем, сөнки, ил Президенты Владимир Путин әйткәнсә, тап ошонда, бер тамсы һыуҙағы кеүек, бөтөн Рәсәй һәм уның мәҙәниәт, дин, телдәр төрлөлөгө һәм халыҡтар дуҫлығы сағылыш таба. Тап ошонда һәр төрлө этностарҙың үҙ-ара ихтирам һәм тиң хоҡуҡлылыҡ нигеҙҙәрендә күп быуаттар бергә һыйышып йәшәү тәжрибәһе тупланған. Тап бына ошо миҫал яңы закон проекты концепцияһының нигеҙен тәшкил итергә тейеш тә, тигән фекерҙәмен.

Румил АҘНАБАЕВ, БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаты: Ысынлап та, “Рәсәй милләте берҙәмлеге тураһында” тип аталған закон проектының атамаһын үҙгәртергә булдылар һәм был дөрөҫ тә, сөнки йәмғиәтебеҙ “берҙәм милләт” идеяһын ҡабул итмәне. Әлегә ул “Дәүләт милли сәйәсәте нигеҙҙәре” тип үҙгәртелде. Уйлап ҡараһаң, тәүге атама – ул бит асылда милләттәрҙе һанға һуҡмау, кәмһетеү тигән һүҙ ине. Әлбиттә, дөйөм алғанда, илдәге бөтә милләттәр ҙә рәсәйле, ләкин йәшәгән ер менән милләтте бутау кәрәкмәй һис тә. “Рәсәйле” тигән милләттең тарихта булғаны юҡ. Ҡайҙа йәшәүенә ҡарамаҫтан, һәр милләт үҙе булып ҡалыуҙан туҡтамай. Беҙҙә шулай Америка өлгөһөнә эйәрергә тырышыу бер бөгөн генә абсурдҡа килтереп терәмәй, ләкин унан бер ниндәй һабаҡ алыусы юҡ. Улайға китһә бит, “америкалы” тигән милләт тә юҡ, ә унда ниндәй генә милләт вәкилдәре йәшәмәй – бөтөн донъянан йыйылған, ләкин унда һәр бер милләт айырым автономия, дәүләтселек шарттарында йәшәмәй, ә бөтөн ил буйынса һибелгән. Беҙ үҙебеҙсә йәшәргә тейеш. Милләттәрҙе яһалма рәүештә бергә ҡушыу, берләштереү менән улар бит барыбер үҙ телен, үҙ йөҙөн юғалтып, әйтәйек, урыҫ милләтенә әйләнеп китмәйәсәк. Бөгөн, глобалләшеү заманында, киреһенсә, Рәсәйҙәге һәр милләттең үҙенсәлеген үҫтерергә, мәҙәни һәм рухи мираҫын, телен һаҡлап ҡалыу өсөн тырышырға кәрәк. Бының өсөн йәш быуынды илһөйәрлек, телһөйәрлек рухында тәрбиәләүгә иғтибарҙы бермә-бер көсәйтергә кәрәк. Балаларыбыҙ әсә телендә һөйләшеп үҫһен. Икенсенән, беҙҙең бит аҫабалыҡ тарихыбыҙ бик бай. Тарихы бер нисә мең йыллыҡ “Урал батыр” эпосы кеүек, аҫабалыҡ та меңәр йыл тәрәнлегенә китә. Уралда йәшәгән башҡа бер халыҡтың да башҡорттоҡо һымаҡ аҫаба хоҡуғы булмаған. Тәүтормош заманынан алып башҡорттар Уралда ойошоп йәшәй башлай һәм бөгөнгәсә көн итә. Башҡа халыҡтар кеүек, яҡшы тормош эҙләп, күсенеп тә йөрөмәгән ул, сөнки төп мөлкәте тип үҙенең аҫаба ерен иҫәпләгән. Ере башҡортто ашатҡан, эсергән, һаҡлаған, кейендергән, балаларын үҫтергән, телен, ғөрөф-ғәҙәттәрен һаҡлап ҡалырға ярҙам иткән. Ҡыҫҡаһы, бындай милләттең асылын бер һелтәүҙә һәм бер ниндәй закондар менән дә юҡҡа сығарып булмаясаҡ. Беҙ булғанбыҙ, барбыҙ, буласаҡбыҙ!

Фәтхулла МУЛЛАҒОЛОВ, хеҙмәт ветераны: Хәтерләһәгеҙ, торғонлоҡ йылдарында шулай милләттәрҙе юҡ итә яҙғайнылар. Тап ошо хаҡта “Киске Өфө”нөң 11-се һанындағы “Әйт, тиһәгеҙ…” рубрикаһы һорауы ла һөйләп тора бит. Ысынлап та, ул йылдарҙа милләт булараҡ, асылыбыҙҙы юғалта яҙҙыҡ түгелме ни һуң? Ул заманда ла бит бер бөтөн совет халҡы булдырабыҙ, тип маташҡайнылар. Был хаҡта концепция хатта дәреслектәрҙә, “Фәнни коммунизм” программаһында ла урын алып өлгөрҙө. Әле килеп, тағы “Рәсәй милләте” хаҡында һүҙ ҡуҙғатырға маташалар. Нимә был? “Бөйөк милләт” культы, шовинизммы, башҡа милләттәрҙе күрә алмаусылыҡ, түҙеп торғоһоҙлоҡмо, әллә сәйәси күрәғаралыҡ, наҙанлыҡмы? Тарихтан һис кенә лә ғибрәт алырға теләмәйҙәр. Закон проекты төркөмөнөң етәксеһе В. Тишков шулай сейле-бешлерәк, бәхәс һәм ығы-зығы тыуҙыра торған идеялары менән бер бөгөн аптыратмай халыҡты. Дөрөҫөн генә әйткәндә, “рәсәйле” тигән бер милләт булдырыу – ул башҡа милләттәрҙе этник берәмек итеп ҡалдырып, Рәсәйҙә бергә тупланып йәшәүсе халыҡтарҙың милли дәүләтселегенә яҫҡынырға маташыу тип аңлайым мин. Илебеҙҙә төрлө милләттәрҙең үҙ-үҙҙәрен аҫрарлыҡ матди һәм рухи потенциалға эйә булып, үҙ ерҙәрендә үҙ дәүләтселеген ҡороп йәшәүе тынғы бирмәй кемгәлер. Нимәләр генә уйлап сығарманылар инде бығаса ла: йә республикаларҙы бөтөрөп, уларҙы губерналарға ҡушырға, йә әлегесә Америка өлгөһөндә штаттар булдырырға тигән аҡылһыҙ “хыял” менән һаташалар; заманында бит хатта Монголияға һөрөү менән дә янанылар! Ә бына күптән түгелге генә “Рәсәй төбәктәре менән көслө” тигән ысынлап та шәп һәм ысынбарлығыбыҙҙы объектив сағылдырған лозунгыны бик тиҙ оноттолар. Рәсәй Федерацияһы артабан ҡеүәтле һәм сәскә атыусы илгә әйләнһен өсөн, уның нигеҙен тәшкил итеп торған милли төбәктәрҙе, киреһенсә, үҫтереү, уларҙың именлеген тәьмин итеү, хәстәр-ләү, халыҡтар дуҫлығын нығытыу кәрәк. Әйткән-дәй, ил буйынса һуңғы тапҡыр үткәрелгән халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Рәсәйҙә 200-гә яҡын милләт халыҡтары йәшәй. Һуңғы бер тиҫтә йыл эсендә генә лә илдә рустарҙың һаны 4,8 миллионға кәмегән, ти рәсми статистика. Ә бына чечен, үзбәк, тажик, авар, лезгин, ҡырғыҙ кеүек милләттәр һаны, киреһенсә, арта бара икән. Был йәһәттән дә уйланырға урын бар, минеңсә.

Фәүзиә МӨХӘМӘТШИНА яҙып алды.

 

Опубликовано в Әйт, тиһәгеҙ... | Оставить комментарий

Еңел автомобилдәр үҙ хужаһы өсөн уңайлы булһа ла, әйләнә-тирәләгеләргә уңайһыҙлыҡ тыуҙырған осраҡтар ҙа етерлек бит. Ундайҙарҙы нисек аҡылға ултыртырға була?

Динар ҒИЛМЕТДИНОВ, БР буйынса Эске эштәр министрлығының ЮХХДИ идаралығы начальнигы: Идаралыҡ хеҙмәткәрҙәре көнө-төнө, теләһә ниндәй һауа торошона ҡарамаҫтан, юл-хәрәкәт хәүефһеҙлеге һағында  тора, башҡаса мөмкин дә түгел, сөнки был йәһәттән күп нәмә беҙҙең эшкә лә бәйле икәнен яҡшы аңлайбыҙ. Юлдарҙағы фажиғәле, күңелһеҙ хәлдәрҙең эҙемтәләрен тикшереүгә ҡарағанда, уларҙы булдырмау, алдан иҫкәртеү сараларын күреү буйынса эште йәнләндерергә тырышабыҙ. Водителдәрҙең кемеһенәлер үҙ тәртибенең иң тәүҙә үҙе өсөн үк хәүефле булыуын аңлатырға, кемгәлер штраф һалырға, кемдеңдер машина йөрөтөүгә хоҡуҡ документын тартып алырға  тура килә. Тәүәккәллек – егетлектер ҙә, бәлки, тик бына руль артында уның һис кәрәге юҡ. Юл-хәрәкәт фажиғәләрен булдырмау өсөн, минеңсә, һәр кем үҙен ҡулда тоторға, уйлап, аҡыл менән эш итергә, башҡаларға ихтирамлы булырға   тейеш – бына быныһы егетлек булыр ине. Юғиһә, ҡайһы бер водителдәрҙең  сик-сама белмәүсе ҡылыҡтары, эскән килеш юлға сығыуы, тупаҫлығы  юл-хәрәкәт хәлдәрен бик ҡатмарлаштыра. Ундайҙарға ҡарата, әйтеүемсә, аныҡ  саралар күрелә, тик беҙҙең тырышлыҡ ҡына етмәй: йәмәғәтселек ярҙамы, аңлы, әүҙем граждандарыбыҙ ярҙамына ла мохтажбыҙ. Ҡағиҙә булараҡ, юл-транспорт фажиғәләре  күпселек осраҡта ике яҡлы була. Тимәк, аварияла рулдәгеләр генә түгел, йәйәүлеләр ҙә ғәйепле. Әйтеүемсә, ял көндәре лә беҙ профилактик рейдтарға сығабыҙ. Мәҫәлән, шундай бер көндә генә лә йәйәүле граждандар тарафынан – 373, ә водителдәр яғынан 230 юл ҡағиҙәләрен тупаҫ боҙоу осрағы, эскән килеш рулгә ултырған 432 кеше теркәлде. Был февраль ахырында булһа, 4 мартта, мәҫәлән, ана шундай иҫкәртеү рейды ваҡытында  3 меңдән ашыу юл-хәрәкәт ҡағиҙәләрен боҙоу осрағы киҫәтелде. Тимәк, кемдәрҙеңдер ғүмерҙәре һаҡлап ҡалынды, тигән һүҙ. Ғибрәт өсөн бынан да алдағыраҡ тағы бер рейд мәғлүмәттәрен килтерәм: аҙнаның һуңғы бер көнөндә генә 4 125 юл-хәрәкәт ҡағиҙәләрен боҙоу осрағы асыҡланды. Шуларҙың 143-ө – тимер юл аша үтеү, 386-һы пассажирҙар ташыу (шуның 99-ы- балалар ташыуға ҡағыла), 381-е хәүефһеҙлек ҡайышын эләктермәү, 541-е машинаның дәүләт номерына бәйле ҡағиҙә боҙоуҙарҙы тәшкил итә. Шул уҡ көндө эскән килеш машина йөрөтөүсе 107 кеше асыҡланды. Шуларҙың 7-һе ошо сәбәп менән икенсе тапҡыр килеп эләкте. Улар мотлаҡ енәйәт яуаплылығына тарттырыласаҡ. Беҙҙең хеҙмәт бына шундай законлы юлдар менән “аҡылға ултыртырға” тырыша юл ҡағиҙәләрен боҙоусыларҙы. Тағы бер ҡабатлайым: машина йөрөтөүсе яҡындарығыҙ, туғандарығыҙҙың кәйефен йышыраҡ белешеп, уларға  юлда һаҡ, иғтибарлы булырға саҡырып тороғоҙ. Иң мөһиме, гел иҫтәренә төшөрөгөҙ, бәлки, файҙаһы тейер…

Мәхмүт ИБРАҺИМОВ, йәйәүле: Шаяртыу ҡатыш әйткәндә, ысын мәғәнәһендә “йәйәүле Мәхмүт” булам инде. Машинам юҡтан түгел, бар, ләкин улыма бирҙем. Принципҡа барып, тип әйтәйемме – рулгә ҡабат ултырмаҫҡа булдым. Урамдағы ҡайнап торған хәрәкәт, ығы-зығынан нервылар ҡаҡшаны. Элек водителдәр нисек иғтибарлы, бер-береһенә кеселекле, ярҙамсыл ине! Ә хәҙер өҙгөсләп ташлауҙары ла ихтимал. Юл-хәрәкәт ҡағиҙәһен боҙған ҡайһы берәүҙәрҙе, ана шулай һеҙ әйткәнсә, аҡылға ултыртайым, тип  зәғифләнеп ҡала яҙҙым. Үҙегеҙ күреп тораһығыҙ, тәртип боҙоусы “крутой”ҙарға берәй һүҙ әйтеп йә ҡаршылашып ҡара – ниңә тыуғаныңа үкенерһең. Телевидениенан, интернет яҙмаларынан аҙ күрһәтәләрме ни: пистолетын йә суҡмарын тотоп килеп сығалар ҙа һуғыша ла башлайҙар бит. Йә машинаны онтайҙар. Бар, эҙләп ҡара шунан ғәҙеллекте. Бөтәһен дә һатып алып өйрәнгәндәр, уларға закон юҡ. Закон фәҡәт ябай, тыңлаусан кешеләр үтәһен  өсөн генә. Әйткәндәй, кисә генә подъезд алдында берәүҙе шулай аҡылға ултырталар ине әле. Ҡағиҙә боҙғанды түгел шул, ә  шуларға ауыҙ асып һүҙ әйткән ЖЭУ эшсеһенә ташланды  машинаның хужаһы бисәһе менән бергәләшеп. Мин тәҙрәнән ҡарап торам, тауыштары 7-се ҡатҡа ишетелә хатта.  Коммуналь хужалыҡ эшсеһе, меҫкен, сүп-сар контейнерын  сүп тейәгес махсус  машина юлына сығара алмай аҙаплана ине. Әмәлгә ҡалғандай, юлды ҡаплап торған еңел машина хужалары килеп сыҡҡас, башланды ла инде ҙур ғауға. Бында, әлбиттә, коммуналь-хужалыҡ идаралығына төшә төп ғәйеп: ниңә улар эшселәренә тейешле шарттар тыуҙырмай? “Был урынға машина ҡуйырға ярамай” тигән берәй махсус билдә урынлаштырып ҡуйһалар, законға таянып яҡлар ине үҙен әлеге эшселәре лә. Бындай билдә мотлаҡ кәрәк подъезд алдарына, сөнки хәҙер подъезд ишеге янына “Тиҙ ярҙам” машинаһы ла, башҡа төр йөк машиналары ла яҡын килә алмай. Әгәр, ундай хәл була күрмәһен, янғын сыға ҡалһа, ошо юлды ҡаплап торған шәхси машиналар арҡаһында иҫәпле генә ҡиммәтле ваҡыт юғалтыласаҡ бит! Әйткәндәй, яңыраҡ “Тиҙ ярҙам” машинаһына юл бирмәгән оятһыҙ ҡатын арҡаһында кеше  үлде бит хатта. Шунан һуң ҡыҙыулыҡ менәндер инде, юл бирмәгән машиналарҙы төкөтөп китергә кәрәк, тип шаулаштылар ҙа шымып ҡалдылар. Әлбиттә, был да ике яҡлы “таяҡ” буласаҡ бит: “Тиҙ ярҙам” машинаһының үҙе лә зыян күрәсәк, юғиһә. Шуға был шәп идеянан баш тартырға тура килде лә уларға. Белмәйем, бөгөн фәҡәт үҙен генә ҡайғыртып өйрәнгән оятһыҙ әҙәмдәрҙе барыбер аҡылға ултыртыу мөмкин түгелдер. Улар менән закон һаҡсылары, ЮХХДИ  хеҙмәте эшләргә тейеш, тик уларҙың оло юлдарҙа аҡса ҡайырып тороуҙан башҡа хәсрәттәре юҡ.

Хәлим ӘЙҮПОВ, эшҡыуар: Бөгөн кешелә шәхси транспорт саралары бик күбәйҙе, әйтергә лә түгел. Был, әлбиттә, машина эйәләренең үҙҙәре өсөн дә, башҡаларға ла ныҡ ҡына уңайһыҙлыҡтар тыуҙыра. Үҙегеҙ күрәһегеҙ, ҡаланың торлаҡ йорттары ғына түгел, хатта ойошма, предприятиелар биналарының биләмәләрендә лә иркенлек тигән нәмә юҡ. Торлаҡ хәҙер, ғөмүмән, урын йәһәтенән санитар нормаларҙы  боҙоп, бер-береһенә бик яҡын, тығыҙлап төҙөлә. Ҡайһы бер йорт алдарында машина ҡуйыу түгел, әсәләргә балаһы менән йөрөргә лә урын юҡ. Шул һүрәттә лә машинаһын юлға булһа ла ҡуйып китергә мәжбүр водитель. Әйткәндәй, тейешле урынға ҡуйылмаған машиналарҙы штраф туҡталҡаларына алып китеү тарифтары ошо йылдың 1 мартынан тағы ла арттырылды. Еңел машиналарҙы “ҡулға алған” өсөн хәҙер 2135 һум да 77 тинеңде сығарып һалырға кәрәк буласаҡ. Бәлки, ошо сара аҡылға ултыртыр ҡағиҙә боҙоусыларҙы? Машинаны туҡталҡала тотоу  сәғәтенә 653 һум 56 тингә төшәсәк. Мотоцикл һәм мопед хужалары өсөн был шуға ярашлы 1067 һум да 88 тин, ә сәғәтенә – 27 һум 78 тин. Ауырлығы 3,5 тоннаға тиклемге В һәм Д категория  автомобилдәре өсөн – 4271 һум 54 тин һәм сәғәтенә 107 һум, ә шунан да ауырыраҡ Д,С һәм Ғ категориялар  өсөн 8543 һум  һәм сәғәтенә 214 һум түләтеләсәк. Бына ошондай аныҡ саралар ҡулланыу менән генә кешене тәртипкә ултыртырға мөмкиндер, сөнки әҙәп, оят тигән нәмәне белмәгәндәрҙе  аҡсалата яза сараһы бик тиҙ айнытасаҡ, тигән уйҙамын. Яңыраҡ Мәскәүҙә юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге мәсьәләләре буйынса Дәүләт Советы ултырышы булып үткәйне. Ил Президенты В.Путин шунда законды һанлаусы тәртип булдырыу мәсьәләһен күтәрҙе. Юл-хәрәкәт осраҡтарында йышыраҡ водителдәр ғәйепле, тине шулай ҙа Президент. “Тап агрессия һәм юл хәрәкәтенең башҡа ҡатнашсыларына ихтирамдың булмауы ауыр аварияларға килтерә лә инде,”-тип белдерҙе ул. Бик дөрөҫ!

Фәүзиә МӨХӘМӘТШИНА яҙып алды.

 

Опубликовано в Әйт, тиһәгеҙ... | Оставить комментарий

Байрам уңайынан йөрәк һүҙегеҙҙе белдерегеҙ әле: тормошоғоҙҙағы айырыуса йылы һүҙгә лайыҡ ҡатын-ҡыҙ кем?

Мөхтәр  МОНАСИПОВ, Баймаҡ районы Ярат ауылының “Атайсал” ҡоро етәксеһе: Мин бөгөн айырып ҡына бер кемде лә атамай, бөтөн ҡатын-ҡыҙҙарыбыҙға өндәшергә булдым, сөнки йылы һүҙгә, айырым иғтибарға бары тик улар лайыҡ, тип уйлайым. Көн яҡтыһы – ҡояш, төн гүзәллеге йондоҙ булған кеүек, йәшәүҙең дә йәме, нуры – ҡатын-ҡыҙҙарыбыҙҙа. Мин һеҙҙең  атыр таңдарға ҡыуанып, Аллаһыбыҙға рәхмәтле булып, гел йылмайып йәшәүегеҙҙе  теләйем. Бөгөнгө көндә йылмайыуға, бәлки, сәбәптәр ҙә аҙыраҡтыр, тик шулай ҙа сәбәптәр эҙләп тормағыҙ, ә һеҙҙең йылмайыуҙан тыуыр ҡыуаныстар,  бәрәкәт һәм именлек хаҡында уйлағыҙ ҙа, йылмайығыҙ – бары шул ғына, хатта ки был һеҙҙең өсөн еңел бирелмәгән хәлдә лә. Сөнки был донъяның хис-тойғо көйләнеше, эске бер тәртибе барыбер ҙә һеҙҙең кәйефкә, күңел торошоғоҙға бәйләнгән. Һеҙҙең йөҙ балҡыһа, йонсоу көн дә асыла, эштәребеҙ ҙә яйлана, күңелдәребеҙ ҙә күтәрелә. Дәүерҙәр ниндәйгә генә төрләнеп тормаһын, ҡатын-ҡыҙ барыбер үҙенең төп асылына, тәғәйенләнешенә тоғро ҡалып, ғаилә ҡояшы, донъя йәме булып йәшәүен дауам итһен ине. Байрам көндәрендә гүзәлдәрҙән-гүзәлдәребеҙгә еткерер теләгем бына шул ине.

Әхмәр ҒҮМӘР-ҮТӘБАЙ, шағир, яҙыусы, журналист: Ул ҡатын-ҡыҙ, әлбиттә, минең әсәйем Мәрйәм Хәйбулла ҡыҙы. Күптән инде баҡыйлыҡҡа күсһә лә, ул әле лә минең яҙмышымдағы мөһим ваҡиғаларҙа ҡатнаша һымаҡ. Әсәйем беҙҙе, ун бер баланы яралтып, бәпләп кенә үҫтерҙе, уҡытып, әҙәм итеп, оло донъяға аяҡ баҫтырҙы. Уның имза ҡуйырлыҡтан артыҡ белеме лә булманы, әммә үтә аҡыллы, аңлы, йәшәйешкә фәлсәфәүи ҡарашлы булды. Бөгөнгө ҡараштан, ун бер баланы көтөү – ул башҡа һыймаҫлыҡ хәл кеүек. Хәтеремдә, беҙ хатта бер мәл иртәнсәк мәктәпкә һигеҙ бала сығып китә инек. Иң өлкән апайым унынсыла, бәләкәйебеҙ беренселә уҡыған йыл. Дүртәүебеҙ ауыл мәктәбенә, дүрт олорағы күрше ауылға юллана. Ул ваҡытта электр уты юҡ, аш төрлөлөгө лә самалы. Әсәйебеҙ таң һыҙылмаҫ элек тороп, өйҙө йылыта, бер ҡаҙан картуф бешерә лә, яйлап ҡына бер-бер артлы балаларын уята башлай. Алыҫҡараҡ атлаусыларҙы алдараҡ, бәләкәйерәктәрҙе ятҡыра биреп торғоҙа. Дәрестән ҡайтыуға иртәнсәкке картуф һары майҙа ҡыҙҙырылған була, кискә иһә ауыл ғәҙәтенсә – аш. Бына ошо ғәмәлдәрҙе ул ғүмер буйына туҡтауһыҙ ҡабатланы һәм ошо күренештәр минең күңелемә ҡәҙерле бер картина булып һеңеп ҡалған. Балалар күп булып, ауыл ябайлығында ғына көн итһәк тә, әсәйем шундай донъясыл булғандыр, күрәһең, тип уйлайым. Ул аҙыҡ-түлеккә, көнкүреш кәрәк-яраҡтарына үтә лә һаҡсыл булды. Ауылдаштарыбыҙ нимәлер кәрәк булғанда “Мәрйәмдә була торған” тип уға килде. Атайыбыҙ ҙа һәр ваҡыт уның ризалығын, фатихаһын алып ҡына эшләп өйрәнгәйне, шуныһыҙ эше килеп сыҡмай ҙа ҡуя торғайны. Сөнки әсәйебеҙ ни ғиллә менәндер барыһын да күҙаллай, тоҫмаллай белде. Был уның тәбиғи һиҙгерлегенән, йәшәйеште, кешеләрҙе шул ҡәҙәр яҡшы төшөнөүенән булғандыр инде. Уның ошо алдағыһын уйлап, һәр нәмәне үҙенең контроле аҫтында тотоп, ҡайғыртып, ҡурсалап йәшәй белеүе шул ҡәҙәрем булғандыр, тием, хатта үҙе баҡыйлыҡҡа күскәндә лә атайым янында үҙ урынын биләр кешене үҙе һайлап китте. Был уның атайымды һәм балаларының ойошоп йәшәүен хәстәрләүе ине һаман. Үҙенең ҡырҡы булаһы көндө атайыма никахланырға әйтте. Йәғни, аңлауыбыҙса, кешенең йәне ҡырҡы тулған көндө бөтөн был донъялыҡ иҫтәлектәренән азат булып осоп китә. Һәм әсәйебеҙ бына ошоларҙы белеп, күреп, тынысланып китергә уйлағандыр ҙа, тимен. Бына шундай булды ул минең әсәйем һәм әле янымда булмаһа ла, мин уның барлығын, мине ҡурсалап, аяп тороуын тойоп йәшәйем. Ул минең йөрәгем түрендә. Байрам уңайынан һәр ҡатын-ҡыҙға бына шундай әсәй булыу бәхетенә өлгәшергә һәм балалары өсөн алыштырғыһыҙ изге зат булып йәшәй белеү аҡылын теләйем. Ә балалар әсәйҙәрен ҡәҙерләһен һәм һаҡлаһын.

Рәүеф БИКТАШЕВ, педагогика ветераны, Сибай ҡалаһы: Иң матур, яҡты, күңелгә яҡын байрам бит ул Ҡатын-ҡыҙҙар көнө. Шул уңайҙан файҙаланып ҡалыу мөмкинлегенә бик шатмын, рәхмәт “Киске Өфө”гә!  Үҙемде ғүмер буйы сәскәләр гөлләмәһе араһында хис итеп йәшәйем, шөкөр. Шуның менән дә бик бәхетлемен: ҡатыным, күҙ нурҙарым кеүек күргән өс ҡыҙым, ейәнсәрҙәрем минең өсөн иң ҡәҙерле кешеләрем һәм йөрәк түремдән сыҡҡан һүҙҙәремә лә фәҡәт улар лайыҡ. Тормош юлдашым – мәғариф отличнигы Әминә Әхмәтвәли ҡыҙы менән  ярты быуаттан ашыу татыу ғүмер итәбеҙ. Ғаиләбеҙ ныҡлығына тормош маҡсаттарыбыҙҙың уртаҡлығы булышлыҡ иткәндер, тием: икебеҙ ҙә оҙаҡ йылдар балалар уҡыттыҡ. Уҡыусыларыбыҙ араһында кемдәр генә юҡ хәҙер! Онотмайҙар, күрешеп, хәл белешеп китәләр, шылтыраталар.  Үҙ балаларыбыҙ ҙа лайыҡлы кешеләр, ихтирамға лайыҡ һөнәр эйәләре булып үҫтеләр. Ҡатыным  ижадҡа мөкиббән кеше, уны һәүәҫкәр композитор булараҡ та беләләр.  Уның йырҙарын Миңзәлә Түләбаева бик матур итеп башҡара. Байрам уңайынан, тигәс, ҡыҙҙарымды ла телгә алып үтәйем. Өлкән ҡыҙым Зөмәрә – тәжрибәле юрист, Өфөлә оҙаҡ йылдар нотариус  булып эшләй. Уларҙың ҡыҙы – ейәнсәребеҙ Гүзәл шулай уҡ атаһы менән әсәһе кеүек, юрист һөнәрен һайланы, әле Ҡаҙан юридик академияһы аспиранты, БДУ-ла уҡыта, юридик фәндәр кандидаты. Уртансы ҡыҙым Миңзәлә БР Адвокаттар коллегияһының Сибай филиалы етәксеһе. Тәүге һөнәре буйынса медицина хеҙмәткәре ине, шулай ҙа, ике балаһы булыуға ла ҡарамаҫтан, тырышып, апаһы менән еҙнәһенә эйәреп, юридик факультетты тамамланы. Ике ҡыҙы – ейәнсәрҙәрем Әлиә менән Зөлфиә шулай уҡ юристар. Ә бына кесе ҡыҙым Мәрйәм минең һөнәрҙе үҙ итте: университет бөтөрөп, хәҙер күп йылдар Сибай педколледжында математиканан уҡыта. Ҡыҙы – ейәнсәрем Ленара әле 6-сы класта уҡый. Ошо көндәрҙә ейәнем Денис менән киленебеҙ беҙгә бүләсәр бүләк итте, Камилә тип исем ҡуштылар. Бик шатландыҡ. Ҡыҙ бала тыуһа, ергә именлек килер, тигән боронғолар, шулай була күрһен. Йәнәшәмдәге ошо матурҙарымды, уңғандарымды яҙ байрамы менән ихлас ҡотлайым. Һеҙҙең эскерһеҙ һөйөү тойғоларығыҙға төрөнөп,  даими хәстәрлектәрегеҙҙе  тойоп йәшәйем – минең өсөн шунан да ҙурыраҡ бәхет юҡ, рәхмәт һеҙгә, ҡәҙерлеләрем!  Үҙегеҙгә лә бәхетле ғүмер кисереп,  был донъяның ҡәҙер-хөрмәттәрен күреп, оҙон-оҙаҡ йәшәргә насип итһен, тип теләйем.

Фәүзиә  МӨХӘМӘТШИНА яҙып алды.

 

Опубликовано в Әйт, тиһәгеҙ... | Оставить комментарий

Үҙ телеңдә һөйләшергә һиңә нимә ҡамасаулай?

Марат ДӘҮЛӘТБАЕВ, Өфөләге “Мега” сауҙа үҙәге менеджеры: Эш урынындағы мөхит һәм вазифам ҡамасаулай, шулай әйтергә яраһа. Ҡала шарттарында барыбер үҙ телеңдә генә аралашыу мөмкинлеге сикләнгән, сөнки эш урынында – теләйһеңме, юҡмы – көнө буйы рус телендә аралашырға тура килә. Уның ҡарауы, өйгә ҡайтҡас,  шулай уҡ дуҫтарым-таныштарым менән иркенләп башҡортса һөйләшәм. Эштә – фәҡәт русса, тиһәм дә, бер аҙ төҙәтмә индерергә тура килер: беҙҙең һатып алыусылар араһында ла төрлө кеше осрап тора. Миңә ҡайһы саҡ өлкән йәштәгеләрҙең күп уйлап тормай йә башҡортса, йә татарса өндәшеүе бик оҡшай (шулай булмай: кем икәнлегем йөҙөмә яҙылған да!) Өлкәндәргә генә хас ябайлыҡ менән улар теге йәки был тауарҙың үҙенсәлектәрен аңлатып биреүҙе йә ниндәйҙер башҡа берәй кәңәш һорайҙар. Бына шул саҡ мин улар менән рәхәтләнеп үҙ телемдә – башҡортса һөйләшеп китәм, бөтәһен дә аңлатып, тасуирлап бирәм. Был беҙҙең секция мөдире Галина Алексеевнаға ла оҡшай: “беҙҙең филолог”тип йөрөтә ул мине. Һатып алыусылар менән ана шулай эшләргә, уларҙы йәлеп итә белергә кәрәк, тип  өлгө итеп тә ҡуя хатта. Йә булмаһа, коллективта бергә эшләгәндәр араһында бер-ике башҡорт һәм татар милләтенән дә хеҙмәткәрҙәр бар, улар менән дә үҙебеҙсә аралашабыҙ. Хәтерләһәгеҙ, элегерәк был мөмкин түгел ине. Йыйылыштарҙа, мәҫәлән, 50-ләп  кеше ҡатнашып, шуның береһе генә сит милләттән булһа ла сығыштар вата-емерә  русса  һөйләнә ине. Һәр хәлдә, бер кем дә беҙгә аралашыуҙы тыймаһа ла, башҡа милләт кешеләре араһында үҙ телеңдә һөйләшеү насар тон һаналды. Хәҙер ундай ҡараш юҡ, бәхеткә күрә. Беҙ үҙебеҙҙе иркенерәк тойғандайбыҙ. Был йәһәттән беҙгә, ахыры, Кавказ төбәктәренән килгән мигранттар өлгө күрһәтә. Әйткәндәй, улар ҙа бар беҙҙең арала. Бер кемдән уңайһыҙланып тормай, ҡулдарын болғай-болғай, ҡысҡырып үҙ телдәрендә һөйләшеүҙәрен беләләр. Уларҙы һеҙ Өфө урамдарында, транспортта, баҙарҙарҙа үҙегеҙ ҙә күрәһегеҙ – бер ниндәй оялыу, әҙәп һаҡлау тигән нәмә юҡ уларҙа. Ә беҙгә үҙ илебеҙҙә үҙ телебеҙҙә аралашыуҙан ниңә уңайһыҙланырға һуң? Халыҡ шағиры әйтмешләй, “бер телдән дә телем кәм түгел!”

Айһылыу МОСТАФИНА, М. Аҡмулла исемендәге БДПУ студенты: Бер кем дә ҡамасауламай, ләкин ҡалала беҙ шундай мөхиттә йәшәргә мәжбүрбеҙ: гел үҙ телеңдә генә аралашыу мөмкин түгел, үкенескә. Мәҫәлән,  мин физика-математика факультетында уҡыйым, беҙҙең курста башҡорттар юҡ, тип әйтерлек, ике ҡыҙ менән бер егетте генә беләм. Ҡалғандары төрлө милләттән: рустар, руслашҡан татарҙар, сыуаш, мариҙар һ.б. Шуға күрә лә, нимә ҡамасаулай, тигән һорауға “Ҡала мөхите”, тип яуаплар инем. Икенсе бер мәсьәлә лә бар: йыш ҡына үҙебеҙ ҙә үҙебеҙгә ҡамасаулайбыҙ. Йәғни дуҫтар менән осрашҡанда, урамда, транспортта, хатта йыш ҡына өйҙә лә, күнегелгәнсә, русса һөйләшә башлауыңды һиҙмәй ҙә ҡалаһың. Күрәһең, шулай еңелерәк, тип уйлайбыҙ. Был  айырыуса  мәктәптә уҡыған йылдарҙан тороп ҡалған ғәҙәттер. Башҡорт мәктәбендә уҡыһаҡ та, унда үҙ телебеҙҙә аралашыу ҡәтғи  ҡуйылманы, класыбыҙ ғына түгел, бөтөн мәктәп русса һөйләшә, ә башҡортсаға мәктәп директоры йә башҡорт теле уҡытыусыһы менән аралашҡанда ғына күсеп китә инек, унда ла ыҡ-мыҡ итеп… Ә хәҙер миндә үҙ телемдә аралашыу теләге, эске бер ихтыяж барлыҡҡа килде, быға бик шатмын һәм мөмкин тиклем башҡортса күберәк  һөйләшергә тырышам.  Өйҙә, милләттәш дуҫтарым, туғандарым, таныштарым менән, шулай уҡ интернетта ла хатта үҙ телемдә аралашыуға өҫтөнлөк бирә башланым. Шулай ҙа әлегә ҡыйынлыҡтар бар, сөнки барыбер телмәргә русса йә сит телдән һүҙҙәр ҡыҫтырып ебәрергә тура килә. Юғиһә, шул һүҙҙәрҙең башҡортса тәржемәһен уйлап, оҙаҡ һуҙылып тороп булмай бит кеше менән һөйләшкәндә. Балалар баҡсаһына башҡорт төркөмөнә йөрөгәндә һәм өйҙә элек туған телемдә апаруҡ яҡшы һөйләшә торғайным, проблемалар тап ана шул мәктәп йылдарында башланды ла инде. Мин бында башҡорт теле уҡытыусыһын ғәйепләргә йыйынмайым. Күрәһең, Башҡортостан мәктәптәрендә тотош туған тел уҡытыу системаһында үҙгәрештәр кәрәк. Килеш төрҙәрен, һүҙ төркөмдәрен ятлатып түгел, ә телмәр үҫтереүгә йүнәлтелһен ине дәрестәр. Йәнле аралашыу, уйын формалары, диалогтар ҡороп  төҙөлгән дәрестәрҙең файҙаһы күберәк буласаҡ, минеңсә.

Йәмил АҠБУЛАТОВ, пенсионер, Ҡырмыҫҡалы районы Шәрипҡол ауылы: Беҙ, ауыл халҡы, был йәһәттән бик бәхетлебеҙ икән: үҙ телебеҙҙә һөйләшеүгә беҙгә бер кем, бер нәмә лә ҡамасауламай. Тик әллә ниҙә бер йомош-юл менән район үҙәгенә йә берәй ҡалаға юл төшкәндә генә русса  көсөргәнергә тура килә – шуныһы. Тик аптырап ҡалмайбыҙ былай, хәлдән сыға беләбеҙ: уҡыу бер аҙ эләккән быуын да  әле беҙ. Тик бына үҙәк район, республика клиник больницаларында ҡыйынғараҡ тура килә. Бер заман медиктарға башҡорт телен өйрәтә лә башлағайнылар һымаҡ хәтерләйем, хәҙер ундай нәмә һиҙелмәй. Һәр хәлдә, табиптар үҙҙәре йәшәгән, эшләгән төбәктәге телдәрҙе икмәк-тоҙлоҡ ҡына  булһа ла белергә тейештер, тигән фекерҙәмен. Ауылда башҡортса һөйләшәбеҙ, тинем дә ул, был шулай ҙа күбеһенсә өлкән быуын вәкилдәренә ҡағыла. Ә бына йәштәр, балаларҙың йыш ҡына русса аралашҡанын ишетеп, аптырап китәм.  Баш ҡалаға яҡын булыуыбыҙ ҙа сағыла бында, сөнки ял көндәре етһә, Өфөлә, Стәрлетамаҡта уҡып, эшләп йөрөүсе йәштәр ҡайтып тула. Ауылдағы телмәр мөхитен ана шулар боҙа ла инде. Ауыл балалары иһә, уларҙан күрмәксе, үҙ телен һанламай башлай, хатта руссалап һүгенгәндәрен дә ишеткеләйем. Бындай хәлгә юл ҡуйырға ярамай. Мин был хаҡта мәктәптә булып торған осрашыуҙарҙа һәр саҡ әйтә киләм. Үҙ телеңә етәме һуң инде! Балалыҡ, йәшлектәренә барып әле бик аңламаһалар ҙа, үҫә килә, айырыуса өлкәнәйә килә кешене барыбер тыуған еренә, туған теленә тарта, йәғни асылына ҡайта бит ул.

Фәүзиә МӨХӘМӘТШИНА яҙып алды.

 

Опубликовано в Әйт, тиһәгеҙ... | Оставить комментарий

Һеҙҙең тәрбиәгеҙҙә атайығыҙ өлгөһөнөң, атайығыҙ абруйының өлөшө ниндәй булды?

Хөрмәтулла ҮТӘШЕВ, Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың халыҡ артисы, С. Юлаев исемендәге премия лауреаты: Атайым боронғо башҡорт батырҙарына хас бөтөн сифаттарға эйә ине. Ул көрәшсе лә, йыраусы ла, тарихты ла яҡшы белә, һунарсы ла ине. Беҙҙең быуын атайҙарының иңендә илгә хеҙмәт итеү бурысы ятты, беҙ уларға эйәреп, эшләп үҫтек. Ғөмүмән, атай өлгөһө – атайҙың үҙенең эшләгән эштәренән, булмышынан күсә ул, баланы, һин шулай, тегеләй бул, тип аҡыллы һүҙ һөйләп кенә тәрбиәләп булмай. Сөнки, нисек кенә тәрбиәләмә, ул барыбер һинең үҙеңә оҡшаясаҡ. Беҙҙең ғаиләлә уҡыуҙы, тәртипте әсәй күҙәтте. Ә атай аҙ һүҙле, үҙенең фекерен ҡыҫҡа ғына итеп белдерә, йә күҙ ҡарашы менән генә төшөндөрә. Уның бер генә ҡарап ҡуйыуы ла етә ине, ҡайыш та, “аҡыл сыбығы” ла булманы. Атай ауылда, районда билдәле көрәшсе, көслө  кеше булды, кешеләрҙең уға ҡарата ихтирамын да тоя инек. Уның  абруйы ла беҙҙе насар ҡылыҡтар ҡылыуҙан һаҡлағандыр. Йорттағы бөтөн ир-ат эшенә атай мине лә, ҡустыларымды ла йәлеп итте. Шуға ла ир-егет һөнәрҙәрен белеп үҫтек. Башлап үҙенә эйәреп башҡарһаҡ, артабан үҙең белеп эшләй башлайһың, быны үҙеңдең бурысың итеп күрәһең. Был ғаиләлә үҙеңде кәрәкле кеше итеп тойорға булышлыҡ итә, хеҙмәттең тәмен тояһың. Үҫмер саҡтан уҡ колхозға эшкә сыға инек, мәҫәлән, беҙҙең ауылда республикала иң ҙур һарыҡ комплексы булды, унда 12 меңләп һарыҡ көтәләр ине. Физик йәһәттән дә сәләмәт булып үҫкәнбеҙ эш эшләп, һарыҡ ҡырҡҡанда көнөнә меңәрләгән һарыҡты йөҙҙөрөп тороу ҙа көс талап иткән бит. Әсәйҙең кассанан аҡса алып ҡайтып, бына был һинең эшләп тапҡан аҡсаң, тип әйтеүе ҙур ҡәнәғәтлек тойғолары уята ине. Кемдеңдер нимәлер эшләүен күрәһегеҙ икән, көсөгөҙ етәме, юҡмы, ҡарап тормағыҙ, ярҙам итегеҙ, тип әйтә ине гел генә атай. Бына ошо тәрбиә нигеҙе бөгөн дә мине бер туҡтауһыҙ хәрәкәт иттерә, илеңә, халҡыңа, ғаиләңә файҙалы кеше булырға өйрәтте беҙҙе атайҙар үҙ өлгөһөндә. Атайым абруйы менән тәрбиәләһә, мин улдарыма күберәк дуҫ, иптәш, тиңдәш булырға ынтылдым. Балалар үҫкән саҡта уларҙың һәр осоро ҡыҙыҡлы һәм мөһим, уларҙы яратырға һәм гел иғтибар бүлергә кәрәк. Улдарым да миңә хөрмәт менән ҡарайҙарҙыр, тип ышанам, һәр хәлдә, улар беҙҙең исемгә тап төшөрмәйҙәр, шөкөр.

Ринат МӘҺӘҘИЕВ, хирург-онколог: Ир бала өсөн атай, иң тәүҙә, физик һәм психологик ярҙам күрһәтеүсе, терәк. Шуға ла уның өсөн абруй булырға ынтылырға кәрәк – был бигерәк тә бөгөнгө заманда кәрәк. Эшем күп, ваҡытым юҡ, тип йөрөһәң, өлгө була алмаһаң, ул ундай кешене ситтән эҙләйәсәк, насар компанияларға тарыуы ла ихтимал. Беҙ үҫкән мәлдә еңелерәк кеүек ине, өйҙә атай-әсәйҙән тыш, мәктәптә уҡытыусылар ҙа беҙҙең өсөн абруйға эйә ине, улар үткәндә бүректе сисеп иҫәнләшеп тороп ҡала инек. Атайым үҙе үкһеҙ етем, өләсәй ҡулында ғына үҫкән. Сөнки атаһы сәйәси золом ҡорбаны тип ҡулға алынып, атыла. Ҡурайсы булды, совет осоронда халыҡ таланттары артистар менән бергә сығыш яһай ине, атайым да гастролдәргә йыш йөрөнө. Мине уҡытырға тырышты һәм бер теләгемә лә ҡаршы килмәне. Алдыңа алған маҡсатыңа өлгәшеү өсөн бар тырышлығыңды һалырға кәрәк икәненә лә мин унан өйрәндем. Өсөнсө класта рус теленән имтихан бирә алмау сәбәпле, бер нисә уҡыусы күсмәй, класта ултырып ҡалдыҡ. “Ана, һыйыр көтөүсе Әбүзәр апаң хаҡлы ялға сыҡҡанда оҙон сыбыртҡыһын һиңә бирермен тине, көтөүсе булырһың инде былай булғас”, – тиеүе генә етте, мин донъялағы бөтөн ауырыуҙарҙы еңергә тигән хыялымды иҫкә төшөрҙөм һәм тырышып уҡый башланым. Хәҙер, табип булараҡ, бушҡа ғына кешенең затына, нәҫел-ырыуына иғтибар итмәйҙәр икәненә лә инанғанмын. Шәжәрә төҙөгәндә нәҫелебеҙҙә уҡымышлылар күп икәне асыҡланды, уларҙың араһында Хажмөхәмәт Яҡшымбәтов бар, уның ҡыҙы Фатима Әхмәтзәки Вәлидиҙең ҡатыны була. Сибай медицина училищеһында физкультура уҡытыусыһы Әйүп Ғайсин ихтыяр көсө тәрбиәләне, теүәллек яратыуым, ныҡышмалылығым спорт менән шөғөлләнеүҙән барлыҡҡа килде. Әрме лә егет кеше өсөн ҙур мәктәп. Шуға ла сәләмәтлеге булһа, егеттәр хеҙмәт итергә тейеш, тигән фекерҙәмен. Үҙаллы ҡарар ҡабул итергә өйрәтә ул. Бер аҙ ситтә  йөрөп килеү ир кешене сыныҡтыра, киләсәктә ауырлыҡтарҙа еңеп сығырға көс-ҡеүәт бирә. Бөгөн мәктәптәрҙә башланғыс хәрби әҙерлек дәрестәрен, уҡыу йорттарында хәрби кафедраларҙы ябып бөттөләр, ә ватансылыҡ тойғоһон тәрбиәләүҙең иң ябай юлы шул ине. Күңелендә иле, халҡы өсөн яуаплылыҡ тойғоһо булғандар ғаиләһе, балалары өсөн дә ҡалҡан була ала. Атанан күргән – уҡ юнған, ти халыҡ. Улым да, ҡыҙым да табип һөнәрен һайланы. Беҙҙең ғаиләлә һуңлап йөрөү, алдашыу, ялҡауланыу хупланмай, бөтөн эштәрҙе алдан планлаштырырға күнектергәнмен. Бергәләп әүҙем ял итергә яратабыҙ, сәйәхәт итәбеҙ, концерттарға, футбол, хоккей матчтарына йөрөйбөҙ. Фекерҙәрен тыңлайым, дөрөҫ уйламаһалар ҙа, юҡ, тимәйем, яйлап ҡына йүнәлеш бирәм.

Заһир ИШКИН, ӨДАТУ-ның бүлек мөдире: Өйләнгәс түгел, ә тәүге бала тыуғас, ир булараҡ өлкәнәйәһең икән – күптәр килешер минең менән. Тап ошо ваҡиға һинең тормошоңдо үҙгәртә. Бала һине таный, эштән ҡайтыуыңды ҡыуанып ҡаршылай башлаһа, үҙең дә үҙгәрәһең, уға кәрәкле кеше булыуыңды аңлайһың. Атай – ул өлгө, тормошта йүнәлеш биреүсе, әммә бында әсәйҙең дә роле ҙур. Әгәр ҙә ул уның абруйын ҡабул итмәһә, ихтирам итмәһә, балалар өсөн атайҙың һүҙе әһәмиәткә эйә булмаясаҡ. Был йәһәттән әсәйем бер ҡасан да атайым менән беҙҙең араға ҡыҫылманы, киреһенсә, атайығыҙ нимә әйтер, кәңәшләшәйек, тип кенә тора. Ҡустым менән икебеҙ ҙә атайға эйәреп йөрөүҙе ғорурлыҡ һанай инек, ул беҙҙе үҙе менән балыҡҡа алһа ла ҙур шатлыҡ ине. Тәбиғәтте яратырға, ҡоштарҙы, йәнлектәрҙе, ағастарҙы, үләндәрҙе танырға ла өйрәтте бәләкәй саҡта. Йылға буйлап һалда ағып төшә инек, бында физик йәһәттән әҙерлек тә һынала. Ауылда йәшәһәк, былар ғәҙәти күренеш булыр ине, әммә ҡала шарттарында ошоға өлгәшә алыуы яҡшы тип уйлайым. Үҙе йырламаһа ла, башҡорт халыҡ йырҙарын атайға ҡушылып тыңлап, үҙебеҙ йырларға өйрәндек. Ҡурайҙа уйнамаһа ла, ул алып ҡайтҡан ҡурайҙан тауыш сығарырға өйрәнеп, ҡустым да, мин дә үҙ аллы уйнарға өйрәндек. Атайым эшләй белмәгән бер эш тә юҡ, хәҙер үҙемдең ике улым да минең турала шулай әйтерлек булһын ине, тип тырышам. Уларға нимәлер эшләргә, ҡайҙалыр барырға һүҙ биргәнмен икән, мотлаҡ үтәйем, сөнки атайҙар алдаҡсы була алмай. Өлкән улым миңә бөтөн эште лә эшләшә. Өй һалғанда ла көсө етмәгән эшкә лә ҡыҫыла, хатта бетон иҙелмәһе нисек яһалғанына тиклем белә. Балалар баҡсаһында ҡайҙандыр инструменттар йыйып алып, ишектәрҙе ремонтлап ҡаңғыра. Халыҡ йырҙарын да, ҡурайҙы ла, батырыбыҙ Салауатты ла белә. Шулай уҡ әсәйҙе яратырға, уға ярҙамлашырға, сәскә бүләк итергә кәрәклекте лә беләләр. Быларҙы ла улар ғаиләлә күреп үҫергә тейеш. Мин дә шулай яҡшы атай булырға ынтылам.

Опубликовано в Әйт, тиһәгеҙ... | Оставить комментарий

Халҡыбыҙҙың бөйөк шәхестәре Аҡмулла, Ризаитдин, Рәми һәм башҡалар һүҙенә, аҡылына, ижадына йыш мөрәжәғәт итәһегеҙме?

Фирғәт ҒАРИПОВ, М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актеры: Һәр дәүерҙең үҙенең геройы булырға тейеш. Әлбиттә, бындай кешеләрҙе ул йәшәгән заманда аңламайҙар ҙа, ишетмәйҙәр ҙә, ҡабул да итмәйҙәр, ҡәҙерҙәрен дә белмәйҙәр, әммә улар беҙгә мотлаҡ кәрәк. Башҡортостандың халыҡ шағиры Рәми Ғариповты мин шундай шәхестәр рәтенә индерәм. Шағирҙың ижады, тормош юлы буйынса Башҡорт академия драма театрында ҡуйылған “Февраль. Буран…” спектаклендә Рәми – яратҡан ролдәремдең береһе. Бәйғәмбәргә тиң шағир, тиер инем уны. Теле юҡтың, иле юҡ, тип ҡалай дөрөҫ әйткән ул! Бөгөн беҙ был һүҙҙәрҙең хаҡлығын үҙ күҙҙәребеҙ менән күрәбеҙ. Шағирҙың “Туған тел” шиғырының “Телен һөймәҫ кенә илен һөймәҫ, Иле юҡтың ғына теле юҡ” тигән һүҙҙәрен көнөнә бер нисә тапҡыр ҡабатлайбыҙ. Сөнки, ысынлап та, теле юҡ халыҡтың киләсәге юҡ. Рәми Ғариповтың шиғырҙарын хатта шиғриәттән йыраҡ торған, шиғыр яратмаған кешеләрҙең дә белеүе уның ниндәй ижадсы икәнен дәлилләп тора. Уны өлкән быуын да, йәштәр ҙә ярата, сөнки ул беҙҙең бөтәбеҙҙе лә борсоған мәсьәләләр тураһында яҙа. Рәми шиғриәте менән танышҡанда үҙеңде тыуған йортоңда кеүек тояһың, бында бөтөн нәмә ысын, яҡын һәм ҡәҙерле һиңә. Унда һине нисек барһың, шулай ҡабул итәләр… Йәш быуынды тәрбиәләүҙә уның кеүек шәхестәрҙең өлгөһө кәрәк. Нисек итеп халҡыңды, телеңде, илеңде яратырға өйрәтә улар. Тынғыһыҙ тәбиғәтле Рәми үҙ халҡының яҙмышына, киләсәгенә битараф ҡала алмаған, бер ҡасан да һынмаған, алға ғына атлаған. Уның ҡоралы – ҡәләм икәнен аңлаған, уйлағандарын яҙырға ҡурҡмаған. Сөнки өндәшмәй ҡалыуҙың телебеҙ, халҡыбыҙға ҡарата енәйәт икәненә инанған һәм ул хаҡлы булған. Бөгөн дә беҙ геройҙар тураһында күп һөйләшәбеҙ. Кем ул бөгөнгө көн геройы? Кәрәкме улар? Был һорауҙарға яуап биреүе еңел түгел, әммә мин бер нәмәлә шикләнмәйем: Рәми ағай, беҙ һине беләбеҙ һәм беҙ һинең хаҡыңда балаларыбыҙға ла һөйләйәсәкбеҙ әле.

Азамат КӨМӨШҠОЛОВ, БДУ-ның Сибай институты доценты, педагогика фәндәре кандидаты: Әлбиттә, халҡыбыҙҙың бындай шәхестәренең һүҙҙәре, ыңғай өлгөһө, эшмәкәрлеге һәр ваҡыт тәрбиәүи әһәмиәткә эйә. Кемдер әйткән бит әле, шәхестең рухи үҫеше өсөн өс нәмә кәрәк: бөйөк маҡсаттар, бөйөк ҡаршылыҡтар һәм бөйөк өлгөләр. Был тәрбиәүи ысулдың юғары педагогик тәьҫирен аҡыл эйәләре күптән дәлилләгән инде. Педагогика фәнендә дә раҫланған был: ыңғай өлгөләр һәм башҡаларҙың бөйөк эштәре уҡыусыларҙы үҙ өҫтөндә эшләргә, камиллашырға дәртләндерә. Шуны яҡшы аңлағанға күрә лә, беҙҙең Сибай институтының төп корпусы алдын Шәйехзада Бабич, Һәҙиә Дәүләтшина, Рәми Ғарипов, Шәйәхмәт Сибаев, Зәйнәб Биишева бюстары биҙәй. Бинаның эсендә иһә башҡорт халҡының билдәле мәғрифәтселәре һәм ғалимдарына барельефтар асылды, картиналар галереяһы бар. Халҡыбыҙҙың тарихын да онотмайбыҙ. Төньяҡ амурҙары ҡаһарманлығына арналған “Бородино һуғышы панорамаһы” барельефы, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы һәм генерал Шайморатовҡа барельеф асылды. Сибай институтында рухи тәрбиәгә былай ҙа иғтибар күп бирелә, һәр факультетта башҡорт теле, Башҡортостан мәҙәниәте фәне уҡытыла. Сөнки туған телен белмәгән кеше тыуған ерен дә, илен дә ярата алмай. Туған телеңде яратыу – ул ватансылыҡ нигеҙе. Әммә ошо бюстар, барельефтар ҙа оло тәрбиәүи әһәмиәткә эйә. Студенттар уларҙың ижады, тормошо менән яҡындан таныш. Тимәк, уларҙан өлгө лә ала, киләсәктә халҡына кәрәкле кеше булыр өсөн яҡшы белем алырға ла тырыша. Беҙ халҡыбыҙ мәнфәғәтен алға ҡуйып эшләйбеҙ – Сибай институтының төп үҙенсәлеге лә шундалыр.

Рәсимә АЛЛАМОРАТОВА, филология фәндәре кандидаты, Р. Ғарипов исемендәге  1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты уҡытыусыһы: Мин гимназия-интернатта башҡорт теле һәм әҙәбиәте, башҡорт мәҙәниәте дәрестәрен алып барам. Кабинетымды башҡорт мәҙәниәте кабинеты булараҡ йыһазландырғанмын. Таҡта өҫтөндә күренекле мәғрифәтсе Ризаитдин Фәхретдиндең “Милләт мәшһүр әҙәмдәре менән мәртәбәле” тигән һүҙҙәре яҙып эленгән. Йыл һайын яңы уҡыусылар ҡабул итәбеҙ, улар етенсе кластан туғыҙынсыға тиклем минең дәрестәргә инәләр. Көн дә дәрестә ошо фәһемле һүҙҙәр менән осрашалар. Тәүҙә мәғәнәһен аңлап етмәйҙәр, хатта аңлатып биреүемде һорайҙар. Һуңынан инде әңгәмәләшкәндә, фекер алышҡанда, инша яҙғанда          Р. Фәхретдиндең оранын терәк һүҙ итеп алалар, киләсәккә маҡсаттарын билдәләгәндә лә таяныс итеп ҡабул итәләр. Мин уҡыусыларыма ошо бөйөк шәхесебеҙҙе үҙҙәре өсөн асырға, уға ҡолаҡ һалырға өйрәтә алыуым менән бәхетлемен. Ғөмүмән, беҙгә өлгө булыр иң ҡеүәтле һүҙ, аҡыл – ул мәғрифәтселәрҙеке. Аҡмулланың алтын аҡылын, халыҡ, ил ғәменә тулыһынса үҙен бағышлаған булмышын, М. Өмөтбаевтың һиммәтле һүҙҙәрен, уй-хыялдарын,              Р. Фәхретдиндең бөтөн Көнсығыш һәм Көнбайыш уҡымышлылары юғары баһалаған дини, педагогик, фәлсәфәүи, публицистик эшмәкәрлеген һәр ваҡыт ҡыҙыҡһынып өйрәндем. Зәки Вәлидиҙе лә “Илеңдә ҡалып, бөгөнгө заманға ярашлы белем ал, халҡыңа файҙалы кеше булырһың”,  тип, 1908 йылда сит илгә сығып китеүҙән аралаған, киләсәктә халыҡ яҙмышын хәл итерҙәй кәңәш биргән кеше булған бит Р. Фәхретдин. Илебеҙ өсөн иң хәл иткес заманда шундай шәхестәрҙең аҡылы тарих арбаһын бөтөнләй башҡа йүнәлешкә бороп ебәрергә, халыҡ аңын, ғәмен тәрбиәләүҙә ҙур роль уйнаған, тип иҫәпләйем. Бөгөн дә уларҙың фекеренә таянабыҙ, аҡһаҡалдың һүҙе – аҡылдың үҙе, тип йәшәйбеҙ. Ә Рәми Ғариповты инде Аҡмулла менән бер юғарылыҡҡа ҡуям. Икеһе лә барлыҡ йәшәйешен халыҡ мәнфәғәтенә, халыҡ аңын таҙартыуға, үҫтереүгә, уятыуға, битарафлыҡтан һаҡларға арнаған кешеләр улар. Береһе “Ил тойғоһо – бар булмышым минең”, тип әйтһә, икенсеһе “Ир уңмаһа, һис ваҡытта ил уңа алмаҫ”, тип иҫкәрткән. Улар халҡыбыҙҙың шағир, яҙыусы тип кенә баһаларлыҡ шәхесе түгел, ә рухыбыҙҙың алтын бағаналары, милләт көсөн һаҡлаусы изге ҡиблаларыбыҙ ҙа тип иҫәпләйем.

 

Опубликовано в Әйт, тиһәгеҙ... | Оставить комментарий

Сәйәси ваҡиғалар бер-бер артлы үҙгәреп тора. Улар хаҡында һеҙ ҡайһы мәғлүмәт сараларынан ишетәһегеҙ? Уларҙың барыһы хаҡында ла белергә кәрәк, тип иҫәпләйһегеҙме?

Урал МОСТАФИН, яҙыусы: Яңылыҡтар, сәйәси ваҡиғалар менән телевидение һәм радио аша танышыуҙы хуп күрәм. Хәҙер бит каналдар бик күп, шулар араһынан үҙеңдең донъяға ҡарашыңдан, “тын алышыңа”, хәҡиҡәткә яҡыныраҡ булғанын һайлап алыу мөмкинлеге йәлеп итә мине. Әлбиттә, мөмкин тиклем гәзиттәрҙән дә уҡыйым, хәҙер бит интернеттан бөтөн гәзиттәр менән дә танышып сығырға була, тик баҫма матбуғаттың донъяла булып ятҡан яңылыҡтарҙан һуңыраҡ килеп етеүе генә уның файҙаһына түгел был йәһәттән. Гәзит-журналдарҙан күңел өсөн танһыҡ материалдарҙы яйлап, “тәмләп” ултырып уҡыу яғындамын. Сәйәси ваҡиғаларға килгәндә, улар бөгөн, ысынлап та, калейдоскоптағы кеүек үҙгәреп тора, уны үҙләштереп, анализлап өлгөрөп кенә ҡара! Шуға күрә, мин бая әйткәнсә, иң көнүҙәк бер нисә тематикаға ғына иғтибар бирәм, юғиһә, әлеге шул сәйәси буталыштарҙың уртаһында юғалып ҡалыуың да бар. Әйткәндәй, бөгөн Евросоюз менән Америка сәйәсмән-дәренең бар булған сәйәси уйындары фәҡәт Рәсәйгә ҡаҙалыу, уның ысынбарлығынан кер эҙләүгә генә ҡоролғанын яҡшы беләбеҙ бит, юғиһә. Был, йомшаҡ итеп әйткәндә, тамам бүкһетте. Сит ил етәкселәренең үҙҙәрен юғары вазифаларына ярашлы тота белмәүе, әйткән һүҙҙәренең осһоҙланыуы, ваҡсылланыуы, дөрөҫөн әйткәндә, ситән аша талашҡан баҙар бисәләре ҡылығын хәтерләтә түгелме? РФ Президенты В.В. Путин бик дөрөҫ әйтте бит: теләһә ниндәй уйҙырмалар уйлап сығарыусылар үҙҙәре ана шул уйҙырмаларында телгә алыныусы еңел тәбиғәтле фәхишәләргә ҡарағанда ла шаҡшыраҡ, тип. Шунан да дөрөҫөрәген әйтеүе ҡыйындыр. Шуға күрә мин сәйәсәтте хәҡиҡәткә тоғро, объектив кешеләр ауыҙынан ишетеүҙе хуп күрәм һәм донъя ваҡиғаларын һайланма рәүештә  ҡарап өйрәнгәнмен.  Үҙебеҙгә ҡағылышы булмаған сәйәси ваҡиғалар мине бик ҡыҙыҡһындырмай. Унан тағы ла бер үк хәбәрҙе күп сәйнәүҙе лә өнәп бөтөрмәйем. Мәҫәлән, Украина менән Сирия минең өсөн тап ана шундай сәйәси талаш объекты. Дөрөҫөн әйткәндә, Украинаны йыш телгә алып, беҙ уның ҡайһы бер йүләр “сәйәсмәндәре”нең үҙ баһаһын күтәреүгә булышлыҡ итмәйбеҙме икән, тип тә уйлап ҡуям. Әллә ни бик күҙгә элмәҫкә лә булалыр бит инде уларҙы. Сирияны ла күп тылҡыйбыҙ, туҡтауһыҙ ошо илгә матди ярҙам, шәфҡәтлелек акциялары хаҡында һөйләйбеҙ, журналистар ғүмерен хәүеф аҫтына ҡуйған репортаждар күрһәтәбеҙ, ә бына ундай ярҙамға мохтаждар үҙебеҙҙең илдә лә артҡандан-арта барыуын онотабыҙ. Был бит үҙебеҙҙәге ярлы йәшәгән халыҡ ҡатламының асыуын ҡабарта. Ә уларға кем ярҙам ҡулы һуҙыр һуң?..

Ринат ШӘЙБӘКОВ, Белорет районы Йөйәк урта мәктәбенең тарих уҡытыусыһы: Миңә, уҡытыусы кешегә, яңылыҡтар менән хәбәрҙар булып бармайынса һис мөмкин түгел. Беҙҙең балалар хәҙер бик күпте белә, көнө-төнө интернетта  ултыралар. Ҡайһы саҡ уларҙың теге йәки был сәйәси ваҡиға тураһында мәғлүмәтлелеген тикшереп ҡарау маҡсатын да ҡуям. Уларҙың уҡытыусыларына теләһә ниндәй һорау биреүе ихтималлығын да онотмайым. Бына шулай иғтибарҙы заман пульсында тоторға тура килә лә инде. Яңылыҡтар һәм сәйәси ваҡиғаларҙы күбеһенсә интернеттан – “Сәйәси яңылыҡтар” сайтынан  күҙәтеп барам, был рубриканың саманан сыҡмауы,  объективлығы, тел-стиль үҙенсәлеге оҡшай. Сәйәси хәлдәр тураһында абруйлы сәйәсмәндәр, депутаттар, күҙәтеүселәр һәм журналистар ҡатнашлығында алып барылыусы түңәрәк ҡорҙар, аналитик программаларға өҫтөнлөк бирергә тырышам, сөнки хәҡиҡәт бәхәстә тыуа, тиҙәр бит. Ҡайһы ваҡиғаға, яңылыҡҡа ниндәй төҫ һәм йүнәлеш биреүҙә уларҙың фекере мөһим минең өсөн. Айырыуса Рәсәй каналынан журналист Владимир Соловьевтың түңәрәк ҡорҙары оҡшай. Беҙҙең Башҡортостан телевидениеһына ла кәрәк ине ана шундай абруйлы берәй сәйәси тапшырыу.  Гәзиттәр уҡыусы ҡулына һуң килеп етһә лә, уның биттәрендә лә аҙналыҡ  сәйәси күҙәтеү биреү бер ҙә зыян итмәҫ ине. Киреһенсә, ул уҡыусыны теге йәки был ваҡиғалар өйөрмәһендә дөрөҫ йүнәлеш табырға, тейешле һығымталар яһарға булышлыҡ ҡына итәсәк, тип уйлайым. Әлбиттә, шуныһы ла бар: күңел талабы юҡ икән, эше, көнкүреше сәйәсәткә ныҡ бәйле булмаған кешеләр өсөн донъя хәлдәренең барыһын да белеп барыу мотлаҡ та түгелдер. Уның ҡарауы, “Киске Өфө”, мәҫәлән, рухиәтебеҙ ихтыяжына яуап бирерҙәй йөкмәткеле мәҡәләләре, алдынғы замандаштарыбыҙ менән әңгәмәләре һәм  тарихи очерктары аша үҙенә йәлеп итә. Гәзит майҙанын булыр-булмаҫ сәйә-сәт менән тултырыу был гәзиткә төҫ тә булмаҫ ине, тип уйлайым. Сәйәсәт, ысынлап та, көн дә йөҙөн алыштыра, төрлө һүрәткә керә, уның ярҙамында кеше тәрбиәләп булмай. Ә “Киске Өфө”нөң маҡсаты юғарыраҡ: ул милләттәштәрендә рух тәрбиәләй, илһөйәрҙәр, телһөйәрҙәр сафын арттырырға тип тырышҡан  көнө.

Фирүзә АБДУЛЛИНА, шағирә, башҡорт теле уҡытыусыһы: Минеңсә, һәр кеше үҙ заманы ваҡиғалары, шул иҫәптән сәйәсәт хәлдәре  менән ҡыҙыҡһынып йәшәргә тейеш. Беҙ башҡорт телендәге бөтә баҫмаларҙы ла алдырабыҙ тиерлек. Ләкин иң беренсе булып яңылыҡты шулай ҙа интернет, радио, телевидение аша беләбеҙ. Унан һуң инде тәмләп, һәр һөйләменә үтеп инеп, гәзит-журналдар уҡыйбыҙ. Тимәк, бөгөн беҙ  гәзит-журналдарҙы яңылыҡтарҙы белеү өсөн генә алдырмайбыҙ. Баҫма матбуғаттың был йәһәттән  функциялары бер аҙ үҙгәрә төштө. Әйтеүемсә, яңылыҡтарҙы теләһә ниндәй сығанаҡтарҙан, хатта ҡулыңдағы телефон аша ла белергә була. Гәзит-журналдар  иһә туған телебеҙҙе йәшәтеү, милли проблемаларыбыҙҙы уртаға һалып һөйләшеү, аралашыу сараһы булараҡ мөһим беҙҙең өсөн, сөнки гәзит биттәрендәге материалдарҙы башҡаса бер ҡайҙан да алып булмай. Ләкин был һис тә баҫма матбуғатта сәйәсәт темаһы төшөп ҡалырға тейеш тигәнде аңлатмай, ә бына шул сәйәси ваҡиғаларға  ҡарата билдәле шәхестәрҙең уй-фекере менән таныштырып барыу мөһимдер, тигән фекерҙәмен. Уларҙың фекерҙәре менән үҙебеҙҙекен сағыштырып, ниндәйҙер һығымта яһарға мөмкин. Сириялағы һуғыш, Украинаның  хаттин ашыуҙары, Америкала президент һайлауҙар, спортсыларҙы туҡтауһыҙ допинг ҡулланыуҙа ғәйепләү тураһында көнө-төнө барған телетапшырыуҙар беҙҙең халыҡтың иғтибарын илдең эсендәге проблемаларҙан ситкә алып китеү өсөн генә эшләнә кеүек. Шуға күрә, ошо хаҡта һөйләй башлаһалар, телевизорҙы һүндереп ҡуйырға ла тура килә, ялҡытты! Рәсәй һәр ваҡыт сит илдәргә гуманитар ярҙам күрһәтергә ынтыла. Бер яҡтан, бик яҡшы эш. Ләкин, икенсе яҡтан, быға йән көйә:  Сирияның да бер заман изгелектәребеҙҙе онотоп, дуҫлыҡҡа (үкенескә, күберәк бер яҡлы дуҫлыҡҡа) хыянат итмәҫ, тип бер кем дә ышандыра алмай. Тап ана шундай ут күршеләрҙең яуызлығынан яфа сигергә тура килә лә инде бөгөн. Өҫтәүенә, үҙебеҙҙең ил халҡы хәйерсе хәленә төштө, бик күптәр ярҙамға мохтаж. Уларға кем ярҙам итер? Ауылда эш юҡ, бөтә ир-ат ситкә эшкә йөрөй, балалар атайҙарын күрмәй үҫә. Эшләп тә эш хаҡын ала алмай, алданып йөрөүселәр етерлек. Беҙҙең ауыл советы биләмәһенән генә лә бер нисә йәш ир-егеттең төҙөлөштә үлеп ҡалыуын да өҫтәһәң, бөтөнләй сараһыҙлыҡ тойғоһо солғап ала: уларҙың ғаиләһен кем ҡайғыртыр хәҙер?   Шуларҙы уйлай башлаһаң, сәйәсәт менән ҡыҙыҡһынмауың хәйерле кеүек. Ил башлыҡтарын тыңлаһаң, шул тиклем дөрөҫ һүҙҙәр һөйләйҙәр һымаҡ, ә ҡайҙа һөҙөмтәһе? Нишләп йылдан-йыл йәшәү ҡатмарлаша ғына бара һуң ул? Бигерәк тә йәштәр йәл: фатир алыу фантастик хыялға әүерелде, лайыҡлы эш табыу – ҡатмарлы, социаль яҡлауҙар юҡ кимәлендә. Ғүмер буйы икәүләп эшләп тә, үҙебеҙҙе лайыҡлы ҡартлыҡ менән тәьмин итә алмауыбыҙ үкенесле… Әйткәндәй, сит илдәр асыҡтан-асыҡ көлә бит инде хәҙер был хәлдән. Яңыраҡ ҡына интернетта уҡыным: Дональд Трамптың кәңәшсеһе, әллә йәлләп, әллә мыҫҡыл итеп, Рәсәй халҡы астан үлмәҫ өсөн ҡар ашарға ла әҙер, тип  юҡҡа ғына белдермәне, йәмәғәт… Һәр  илдең сәйәсәте ул илдә йәшәүселәрҙең тормош кимәле һәм көнкүрешендә сағыла. Халыҡтың йәшәү кимәленән сығып, ил сәйәсәтенең  уңышлымы-түгелме икәне тураһында үҙаллы ла бик яҡшы фекерләй алабыҙ, минеңсә. Бер ниндәй Жириновскийҙың да, Соловьевтың  да,  фәләновтарҙың да сәйәси “һағыҙ” сәйнәүе кәрәкмәй…

Фәүзиә МӨХӘМӘТШИНА яҙып алды.

 

Опубликовано в Әйт, тиһәгеҙ... | Оставить комментарий