Йәш быуындың өлгөлө тәртибе, яуаплылығы, маҡсатҡа ынтылышлығы пионер ойошмаһы тарихында ғына тороп ҡалдымы икән?

Сәлмән ЯРМУЛЛИН, “Аманат” (элекке “Пионер”) журналының баш мөхәррире: Мин улай тип әйтмәҫ инем, сөнки тормоштан алып ҡарағанда, тәртибе, яуаплылығы, маҡсатҡа ынтылышлығы менән айырылып торған өлгөлө балалар ҙа, киреһенсә, тыңлауһыҙ, ялҡау, киләсәгенә битараф балалар ҙа әле лә бар, элек тә булды. Үҙем яҡшы белгән ғаиләләр миҫалында ла раҫлай алам быны. Мәҫәлән, бер туғанымдың улы бәләкәйҙән ныҡышмал, уҡыуға, эшкә тырыш булды. Бер ваҡытта ла дәрес ҡалдырманы, һуңламаны, киреһенсә, мәктәбенә иртүк тороп, иң беренсе булып барыу яғын ғына ҡарап торор ине. Шуныһы: уға аҡыл өйрәтеп, махсус тәрбиәләп тә ултырманы бит ата-әсәһе. Үҙе шундай белекле, аңлы, аҡыллы, һәр ерҙә һәм һәр эштә беренсе, алдынғы булыу теләге менән айырылып торҙо. Мәктәпте алтын миҙалға тамамлап, Өфө дәүләт нефть техник университетына бюджет нигеҙендә уҡырға инде. Мәскәү вуздарына ла ингәйне, ата-әсәһе үҙ янынан ебәрергә теләмәне. Бының тап киреһе булған миҫалдар ҙа етерлек. Заманалар, ваҡыт үҙгәреп торһа ла, кеше үҙгәрмәй. Һәр хәлдә, холоҡ-ҡылыҡтары менән йәштәр, үҫмерҙәр үткән быуаттарҙағы тиҫтерҙәренән әллә ни айырылып тормай, тиер инем. Юҡҡа ғынамы ни, беҙҙең эраға тиклем V быуатта йәшәгән аҡыл эйәһе Сократ та бит “…йәштәр боҙола, әҙергә, байлыҡҡа өйрәнгән, өлкәндәрҙе ихтирам итә белмәгән, ата-әсәһен тыңламаған” быуын үҫә тип, яҙып ҡалдырған. Бөгөнгөбөҙҙө хәтерләтә түгелме ана шул уҡ сифаттарға эйә йәштәрҙең әле лә арабыҙҙа йәшәп ятыуы? Пионер ойошмаһы, әлбиттә, күпте бирә ине йәш быуынға, уныһын инҡар итеп булмай. Балаларҙы дөйөм изге башланғыстарға, уртаҡ маҡсаттарға туплау, дәртләндереү, ярҙамсыллыҡҡа өйрәтеү йәһәтенән тимурсылар командаһы ойоштороп, өлкәндәргә булышыу, тимер-томор һыныҡтары, иҫке ҡағыҙ йыйып тапшырыу, туристик походтарға сығыу, отряд, дружина сборҙарында тәртипһеҙ һәм насар уҡыған иптәштәренең “арт һабағын уҡытыу” кеүек саралар, һис шикһеҙ, әүҙем ҡарашлы, дөрөҫ балалар тәрбиәләүгә ҙур өлөш индерҙе. Ләкин бының менән генә “насар” балалар юҡҡа сыҡманы: улар булды, әйтеүемсә, әле лә бар. Ниндәйҙер идеология, милли идеяларҙан бигерәк, заман һынауы идара итәлер, бәлки, йәш быуын аңы менән? Яуаплылыҡ, тигәндән, бала сағы, үҫмерлек осоро һуғыш йылдарына тап килгән быуынды алайыҡ әле: ниндәй ауыр һынау, ил өҫтөнә ябырылған афәт әҙәм итә уларҙы! Үҙе, яҡындары өсөн генә түгел, ил яҙмышы өсөн дә яуаплылыҡты бала саҡтан тойоп, иңендә күтәреп үҫә бит улар! Бөгөнгө балаларҙы улар урынына ҡуйып ҡарау мөмкин дә түгел хатта, сөнки әлеге лә баяғы “әҙергә – бәҙер” өйрәнгән, быуынһыҙ, иркә балаларҙан XI быуат ни әүәләрен белеп булмай. Социализм осорондағы коммунистик идеология намыҫлы, кешелекле, ярҙамсыл, илһөйәрҙәр тәрбиәләүгә йүнәлтелгән булһа ла, ул бөтә балаларҙы ла тап шундай итеп үҫтерә алманы: енәйәтселәре лә, наркомандары ла, әрәмтамаҡтары ла булды. Бөгөнгөбөҙгә килгәндә инде, бер ниндәй идеология ла, милли идея ла юҡ, сөнки баҙар ҡоролошо, капитализмдың бер генә “идея”һы – ул да булһа – аҡса эшләү. Бының хаҡына бәғзе берәүҙәргә йыш ҡына әхлаҡһыҙ юлға баҫырға тура килһә лә хатта.

Гөлфирә ӘХМӘТШИНА, педагогика ветераны, Благовар районы Иҫке Күсәрбай ауылы: Балаларҙы мин, элек яҡшы булдылар, хәҙер – насарҙар, тип ике осорға айырып ҡарамаҫ инем, сөнки балалар – һәр заманда ла шул уҡ балалар инде: төрлөһө бар. Пионер ойошмаһының тәрбиәүи әһәмиәте ҙур булды. Балаларҙы бәләкәйҙән үк тормошҡа, яҡшы, дөрөҫ йәшәү юлына әйҙәне. Иң тәүҙә Октябрь революцияһы көнө айҡанлы кескәйҙәрҙе октябрят итеп алалар ине. Был минең үҙемдең дә бала саҡтың тантаналы бер матур ваҡиғаһы булып иҫемдә ҡалған. Унан Ленин бабайҙың тыуған көнө – 22 апрелдә пионер сафына ҡабул итәләр. Тик унда тәртипле, яҡшы уҡыған балаларҙы ғына алалар, шуға күрә беҙ пионер сафына бөтөн класс менән бергә инер өсөн тырыша инек: бер-беребеҙҙе тартабыҙ, дөйөм тәртип һәм өлгәште яҡшыртырға, өлгөлө булырға тырыша инек. Бына ниндәй бер-берең өсөн яуаплылыҡ, ярҙамсыллыҡ, берҙәмлек тойғолары һалған аңыбыҙға пионерия! Унан инде комсомол булырға әҙерләнәһең, шуға ла аҙым һайын үҙеңдең пионер тигән исемгә лайыҡ булыуыңды раҫлайһың: яҡшы уҡырға, тәртипле булырға ынтылаһың, мәктәпкә көн дә ҡәҙерләп кенә пионер галстугын тағып киләһең. Ғөмүмән, пионер – ул иң тәүҙә тәртип, тигән һүҙ ине. Киләсәкте дауам итергә тейешле лайыҡлы алмаш итеп әҙерләнеләр беҙҙе. Бының менән аңыбыҙға ил яҙмышы, үҙ киләсәгебеҙ өсөн яуаплылыҡ, илһөйәрлек тойғолары тәрбиәләнгән, күңел төбөнә рух ныҡлығы кеүек сифат һалынған. Ул саҡта әле, әлбиттә, рух ныҡлығы тигән төшөнсә әллә ни ҡулланылышта ла булманы, бала күңеле уны аңлап та етмәҫ ине, ләкин күңелгә һалынған. Әйтеүемсә, хәҙерге балаларҙы, пионер түгелдәр, тип, мин бер ҙә яманламайым, ғәйепләмәйем. Киреһенсә, хатта бер аҙ көнләшеберәк тә ҡарайым уларға. Бала сағым әлеге заманға тура килгән булһа, мин күберәккә өлгәшә алыр инем, тип уйлайым. Төрлө яҡлап үҫешер өсөн бик күп мөмкинлектәр асылды уларға, әйҙә, тырышһындар ғына.

Венера СӘЙФУЛЛИНА, күп балалы әсә: Үҙемә совет осороноң һуңғы йылдарында пионер булып, галстук тағып йөрөү бәхете бер аҙ тейеп ҡалды, ә бына балаларыма идеалдар ҡыйралып, оло держава булып торған илебеҙҙең тарҡалып юҡҡа сыҡҡан, ҡырағай баҙар тип аталған осор башланған мәлдә тыуып, тәрбиәләнергә тура килде. Шуға ҡарамаҫтан, балаларым аңлы, яуаплы, тырыш булып үҫтеләр, белемгә, яңылыҡҡа тартылдылар. Икәүһе мәктәпте уңышлы тамамлап, береһе – Мәскәү, икенсеһе Санкт-Петербург университетында уҡып йөрөйҙәр. Ҡалған икәүһе әле мәктәп уҡыусылары. Улар ҙа уңыштары, иплелектәре менән һөйөндөрә. VII кластағы улыбыҙ уҡыуынан тыш, робот техникаһы студияһында, спорт секцияһында шөғөлләнә. Бер генә буш ваҡыты ла юҡ. Аралашҡан иптәштәрен, класташтарын да яҡшы беләм, береһен дә яманлай алмайым, һәйбәт балалар үҫеп килә, иҫән-һау булһындар, тип теләйем. Төпсөк ҡыҙыбыҙ ҙа яҡшы уҡый, бейеү студияһына йөрөй. Пионер ойошмаһы булмаһа ла, яҡшы кешеләр булып үҫерҙәр, юғалып ҡалмаҫтар, тип уйлайым. Туған телебеҙҙе, тарихыбыҙҙы белеүҙәре өсөн дә һөйөнәм: үҙ тамырҙарын онотмаясаҡтар. Бының менән мин шуны әйтергә итәм: бөгөн балаға пионерия бирмәгәнде ғаилә тәрбиәһе бирергә тейеш, тип уйлайым. Ә инде кемдер ҡыҙыҡһына икән,”Башҡортостан пионерҙары” ойшмаһы бөгөн дә бар, йәшәй бит ул! Унда балалар үҙ теләге менән йөрөй, бер кемде лә мәжбүр итеү, ирекһеҙләү тигән нәмә, бер ниндәй пафос юҡ. Элеккесә, кемдеңдер эше өсөн әҙер булыу, тигән ҡәтғи, фанатиктарса маҡсатты ла алға ҡуймай ул, ә тыныс ҡына балаларҙы дөйөм тормош ҡағиҙәләре буйынса йәшәргә өйрәтә. “Һәр бер пионерға үҙен, уны уратып алған донъяны аңларға һәм камиллашырға өйрәтеп, Ватанының лайыҡлы гражданы булып үҫергә ярҙам итергә” тигән маҡсатты ҡуя был балалар ойошмаһы. Ҡағиҙәләре һәм тәртип-йолалары элекке пионер ойошмаһынан әллә ни айырылып та тормай. Мәҫәлән, уларҙың дөйөм ҡағиҙәләренән алынған бер нисә юл шул хаҡта һөйләй ҙә инде: “Пионер илен ярата, уның тарихын ҡәҙерләй, ил һаҡсыһы булырға әҙерләнә. Пионер кешеләргә иғтибарлы, уларҙың хеҙмәтен хөрмәтләй, үҙе лә хеҙмәт һөйә, ул – яҡшы дуҫ, бәлә килгәндә, иптәшен бер ваҡытта ла ташламай; пионер уңыш нигеҙенең берҙәм хеҙмәттә икәнен аңлай; тәбиғәтте һаҡлай, ул баҫалҡы, маҡтаныу пионерға килешмәй; пионер өсөн төп командир – дөйөм сбор…” һ.б. Бынан тыш, Башҡортостанда тәбиғәттең йәш дуҫтарын, буласаҡ экологтарҙы берләштереүсе “Йәшел пионер” хәрәкәте лә популярлаша бара. Үҙ маҡсатын таба алмаған балалар бына ошо ойошмаларға йөрөп ҡарай ала. Киләсәккә аҙымдарын улар, бәлки, тап бына ошонда яһарҙар, кем белә…

Фәүзиә МӨХӘМӘТШИНА яҙып алды.

 

Опубликовано в Әйт, тиһәгеҙ... | Оставить комментарий

РФ Хөкүмәте Премьер-министры Д. Медведев Дәүләт Думаһы депутаттарына отчетында, илебеҙ иҡтисади көрсөктән сыҡты, хәл тотороҡланды, хатта бер ни тиклем кимәлдә үҫеш тә бар, тип билдәләне билдәләүгә, ә һеҙ был үҙгәреште тояһығыҙмы?

Ҡадир МӘҒӘФҮРОВ, иҡтисад фәндәре докторы, профессор: Илдәге иҡтисади хәлдең тотороҡланыуы, хатта ки уның “бер ни тиклем кимәлдә үҫеш алыуы” хаҡында һүҙ алып барылғанда, асылда, тел төбөндә теләгәнде ысынбарлыҡ итергә маташыу, һандар һәм күрһәткестәр менән уйнау ғәмәле йәшеренгән. Хәтерегеҙҙәлер, 2013 йыл Рәсәй иҡтисады, шул иҫәптән халыҡтың килеме ныҡ түбән тәгәрәне. Ләкин был процесс бит үҙгәрешһеҙ, бер кимәлдә генә тормай. Рәсәй иҡтисадының нимәгә бәйлелеге сер түгел. Нефткә хаҡ түбән икән, үҫеш темпы ла түбән була. Һуңғы ике-өс йыл эсендә бер аҙ ғына үҫеш күҙәтелде икән, был һис кенә лә Рәсәй иҡтисадының ҡаҙанышы тигән һүҙ түгел. Иҡтисадты тотороҡло итеү өсөн етештереүҙе яйға һалырға кәрәк. Ә дәүләттең был йәһәттән аныҡ ҡына эш программаһы юҡ. Бындай билдәһеҙлек инвесторҙар йәлеп итеүгә лә булышлыҡ яһамай. Бөгөн ил сәнәғәтенең етештереү күләме хатта 1990-1991 йылғы кимәлдән дә күпкә ҡалыша. Айырыуса шуныһы йәл: илебеҙҙә станоктар, ҡорамалдар, инструменттар етештереү тармағы тулыһынса юҡҡа сыҡты. Уларға булған ихтыяжды 100 проценты менән сит ил тауарҙары ҡәнәғәтләндерә. Киң ҡулланыу тауарҙары менән иһә беҙҙе Ҡытай тәьмин итеп тора. Инновацион иҡтисад хаҡында телгә алыуы ла оят: илдә йылына 500 кешегә ни бары 1 компьютер етештерелә. Ҡыҫҡаһы, бында әллә ни оптимизмға нигеҙ күренмәй әле, тип әйтер инем. Ҡоро статистика, һандарға ышыҡланып ҡына көрсөктән сығып булһа икән… Халыҡтың тормош-көнкүреше, килем кимәле – бына бөгөн ысынбарлыҡтың реаль кәүҙәләнеше. Сит ил санкцияларын, ғәҙәттә, иҡтисад көрсөгө сәбәптәренең береһе тип күрһәтергә маташалар, был дөрөҫ түгел. Сәбәптәр тәрәндәрәк. Төп сәбәп: беҙҙең иҡтисад Рәсәйҙе үҫтереү, халыҡ тормошон яҡшыртыуға ҡоролмаған. Инвестиция артынын ҡыуыу, фәҡәт уға өмөт бағлау, бер яҡтан, хәйер теләнселәүгә лә оҡшап китә. Эске резервтарҙы эшкә егеүҙең бит төрлө юлдары бар. Мәҫәлән, байҙар байығандан байый, халыҡ менән бүлешергә, ил бюджетын арттырыуға өлөш индерергә теләмәй. Әйткәндәй, Рәсәй Хөкүмәтенең һаман булһа физик шәхестәр килеменә прогрессив һалым шкалаһы индереү тәҡдимен кире ҡаға килеүен дә әлеге байҙар һәм олигархтар ҡатламы мәнфәғәтен күҙәтеү тип аңларға кәрәктер. Шул уҡ ваҡытта сит илдәрҙең ҡайһы берҙәрендә килемдән һалым күләме 70-80 процентҡа тиклем тәшкил иткән осраҡтар бар – һәр хәлдә, ғәҙеллек тантана итә. Беҙҙә бит эш абсурдҡа барып етә. Былтырғы йыл йомғаҡтары буйынса, мәҫәлән, ике олигархтың килеме 4-6 млрд долларғаса артҡан. Илебеҙ ер-һыу ресурстарын, сеймалын һәм башҡаһын файҙаланып байығыусы ҡатламдың байтаҡ булыуын иҫәпкә алғанда, прогрессив һалым беҙҙең бюджетты ла бермә-бер арттырасаҡ ҡына. Үҙе хәйер теләнселәү хәленә төшкән ябай халыҡтан һалым һауып ятыу, бер һүҙ менән генә әйткәндә, оятһыҙлыҡ ул.

Сәлимйән ВӘЛИЕВ, РФ мәғариф отличнигы: Дөрөҫөн әйткәндә, отчеттарҙа хәлдәрҙе һәр саҡ тип әйтерлек һәүетемсә итеп һүрәтләргә тырышалар. Юғары трибунанан тороп һөйләү, һандар, күрһәткестәр менән эш итеү – бер булһа, бына урындарҙағы ысынбарлыҡтың эсенә инеп күреү – бөтөнләй икенсе нәмә. Бында инде һандар урынына – аныҡ кешеләр яҙмышы, уларҙың тормош шарттары. Беҙҙең Баймаҡ районы Темәс ауылы биләмәһенә күп кенә ауылдар ҡарай. Күреп-белеп йөрөүемсә, халыҡтың йәшәү кимәле бик түбән: кеше эшһеҙлектән йонсой, аҡсалары юҡ. Темәскә килгәндә иһә, беҙҙә ул йәһәттән шөкөр, тип әйтергә була, сөнки эшҡыуарҙар, фермерҙар байтаҡ булғанлыҡтан, ауыл халҡы эш менән ниндәйҙер кимәлдә булһа ла тәьмин ителгән. Барлығы 35 пилорама эшләп тора. Өҫтәүенә, хәҙер беҙҙә кеше таш сығарыу шөғөлөнә керешеп китте. Бына ошонда йәшеренгән дә инде Темәс проблемалары. Минең өй юл ситендәрәк урынлашҡан, бөтәһе лә асыҡ күренә: ситтән килгән ҙур-ҙур йөк машиналары туҡтауһыҙ үтеп тора. Нимә тейәгәндәр, тиһегеҙме? Темәс урманы менән Урал тау һәм Ирәндектең аҫыл таштарын. Беҙҙә шулай байтаҡтан бирле инде тау йөрәген аҡтарып, уның яҫы-яҫы плитә таштарын күпләп ситкә ташыу менән шөғөлләнәләр. Ҡиммәтле йөҙләү материалы булырлыҡ таштарҙы сығарған урында уҡ шыплап төрөп, хатта сит илдәргә лә оҙаталар, тиҙәр. Кем хужа унда, ҡайҙан килгән улар – бер кем белмәй. Арттарынан, исмаһам, ары-бире культивация-фәлән үткәреп, ерҙе тигеҙләп тә китмәйҙәр. Нисек аҡтарылған – шулай ятып ҡала боҙолған еребеҙ, бер ниндәй контроль дә, хужа ла юҡ. Халыҡ сабынлыҡ проблемаһына дусар ителде. Фермерҙар күпләп йылҡы өйөрҙәре аҫырай. Улар йыл әйләнәһенә ирекле рәүештә тәбиғәт ҡосағында йөрөп, бөтөн булған сабынлыҡтарҙы тапап, сапсып, ерҙең үләнле ҡатламын юҡҡа сығара. Шуға ауылда күптәр мал-тыуар, айырыуса һыйыр ҙа аҫрамай башланы. Бер һүҙ менән әйткәндә, районыбыҙҙың, республикабыҙҙың иҡтисад үҫешенә булышлыҡ итерлек стратегик сеймал тәләфләнә, сит ҡулдарға оҙатыла, ә үҙебеҙҙә ауыл юлдарының батҡағын йырып үткеһеҙ. Бына шундай хужаһыҙлыҡ, тәбиғәтебеҙгә ҡарата аяуһыҙлыҡ, законһыҙлыҡ хөкөм һөрә беҙҙә. Исмаһам, Экология йылында тәбиғәтте һаҡлау хаҡында бер кәлимә һүҙ әйтелһәсе РФ Хөкүмәте отчетында – ләм-мим…

Фәриҙә ИСМӘҒИЛЕВА, хеҙмәт ветераны: Мин пенсиямды еткерә алмағанлыҡтан, эшләргә мәжбүрмен һәм тормош хәлемдә бер ниндәй ҙә алға китеш тоймайым. Киреһенсә, элек һатып алырға мөмкинлегем булған аҙыҡ-түлек төрҙәрен һуңғы ваҡыт алмай башланым. Аҡсамды фәҡәт аҙыҡ-түлеккә генә тартып-һуҙып еткерә алам, ҡайһы айҙарҙа уныһы ла мөмкин түгел. Мәҫәлән, үткән ай ванна бүлмәһендәге кран эштән сыҡты. Сантехник, быны ташларға кәрәк, туҙған, яңыны һатып ал, тигәс, иң арзанлыһын һайларға тырышып, 2,5 меңгә алырға тура килде. Шунан да арзанын сантехник эшкә лә һынамай, сифатһыҙ, ти. Уның үҙенә лә түләргә тура килде, бушҡа эшләмәй берәү ҙә. Ана шундайыраҡ көтөлмәгән сығымдар арҡаһында аҡса ашарға ла етмәй ҡала. Пенсияның ҡап яртыһын торлаҡ-коммуналь хужалыҡ хеҙмәте йотоп тора. Уның өсөн түләү ҙә ай һайын арта ла килә. Түләйбеҙ – ни өсөн икәнен белмәйбеҙ. Студент балама кейем-һалым, башҡа кәрәк-яраҡ та алып булмай хатта. Бына ошондай ябай кеше бәҫен ебәреүсе, кәмһетелеү шарттарында бер мин генә түгел бит. Күптәрҙең хәле минекенән дә ауырыраҡ икәнен беләм. Әле бына “АиФ” гәзитендә Жириновскийҙың интервьюһын уҡыным. Уның әйтеүенсә, үткән бер йыл эсендә Рәсәйҙә олигархтар финанс хәлдәрен 100 млрд долларға, йәғни ике тапҡырға арттырыуға өлгәшкән. Был йәмғеһе 6 трлн. һум – ил бюджетының яртыһына тиң! Артабан Жириновский, сиктән тыш табышҡа юл ҡуймаҫҡа кәрәк, ти. Бының өсөн сит илдәрҙәге һымаҡ, килемгә һалым күләмен арттырыу кәрәклеге бөтәбеҙгә лә билдәле, тик ил етәкселеге был саранан баш тарта, киреһенсә, һаман да халыҡ кеҫәһен һәрмәй: 1 июндән балаһыҙҙарға һалым мәсьәләһен күтәреп сыҡтылар – бына һиңә аҙ булһа! Ә бит түләр өсөн кешегә лайыҡлы әш хаҡы, эш урындары кәрәк – быны кем ҡайғыртыр? Ирекһеҙҙең көнөнән эшләп йөрөүсе пенсионерҙарҙың да хатта аҡтыҡҡы тиндәрен тартып алып, законһыҙ рәүештә уларҙың пенсияларын индексациялауҙан баш тарттылар. Ошо түгелме һуң ил етәкселегенең үҙ граждандарын мыҫҡыл итеп, күрәләтә йылдан-йыл бөлгөнлөккә этәреүе? Тағы шуныһы көлкө лә тойолдо, асыуҙы ла ҡабартты: Хөкүмәт отчетында, ауыҙ тултырып һөйләрлек уңыштар булмағас, ахыры, Д.Медведев һуңғы йылдар ҡаҙанышы итеп илдә уртаса йәш оҙайлығының артыуын миҫал итеп килтерҙе. Ҡыҙыҡ, ә бында Хөкүмәттең ни ҡыҫылышы бар? Һатып алыу мөмкинлеге бермә-бер кәмегәс, халыҡ консервантлы, нитратлы, гены үҙгәртелгән аҙыҡ-түлекте алмай, ашауҙы сикләй, билбауҙы ҡыҫа төшкәндер, бәлки? Ә бит был урыҫ халҡының “Бәхет булмаҫ ине, бәхетһеҙлек ярҙам итте,” тигән тапҡыр һүҙен иҫкә төшөрә түгелме?

Фәүзиә МӨХӘМӘТШИНА яҙып алды.

 

Опубликовано в Әйт, тиһәгеҙ... | Оставить комментарий

Законһыҙ алкоголь эсемлектәр менән һатыу иткән өсөн штраф күләмен арттырыу һәм административ яуаплылыҡты көсәйтеү саралары эскелекте сикләүгә булышлыҡ итерме?

Мәүҙиға БАЙМӨХӘМӘТОВА,  2006 – 2014 йылдарҙа  Әбйәлил районы Ҡырҙас ауыл хакимиәте башлығы: Оҙаҡ йылдар ауыл хакимиәтен етәкләргә тура килде һәм  шул осор буйына эскелеккә ҡаршы  туҡтауһыҙ  көрәш  тә  алып  барҙыҡ.  Был эште әле лә туҡтатҡаныбыҙ юҡ, сөнки был яман ғәҙәт менән бик уяу булырға кәрәк. Ғөмүмән,  эскелек тамыр йәйгән ил йәне лә, тәне лә сирле кешене хәтерләтә. Ә ауырыуҙы һауыҡтырыу өсөн  комплекслы дауалау саралары талап ителә. Бөгөн дәүләт кимәлендә эскелеккә ҡаршы  күрелгән осраҡлы, тип әйтәйемме, дөрөҫөрәге, өҙөк-йыртыҡ саралар менән генә ауырыуҙы дауалап булмай. Ошо араларҙа алкоголь эсемлектәргә хаҡ артыуы хаҡында  ишетеп, тағы бер борсолдом: араҡыға хаҡ арттырып ҡына  эскелекте туҡтатып буламы һуң? Киреһенсә, был ғаилә бюджетына һуғасаҡ ҡына бит, сөнки эскән кеше шешәһе 500 торһа ла аласаҡ уны. Йәки башҡа  берәй  әмәлен таба: көмөшкә  йә булмаһа, ситтән килтерелгән сифатһыҙ арзан араҡы һатыусыға йүгерә: уларҙың ишеге көнө-төнө асыҡ. Аҡсаң булмаһа, көтәсәккә  йәки  ит, картуф, май, он, ярма кеүек ашантыға алмаштырып та биреп ебәрәләр. Ана шул күрәләтә кеше ағыулап ятыусы ҡомһоҙҙарға ҡарата  санкция сараларын ҡәтғиләштереү күптән кәрәк ине, ләкин уларға штраф күләмен арттырыуҙы ла мин бер яҡлы ғына эш, тип аңлайым.  Таяҡ ике осло була, тигәндәй, эскелектең икенсе осондағы аныҡ кешеләр хаҡында ла онотоп ебәрергә ярамаҫ ине, сөнки ҡулланыусы бар икән, уларҙы тәьмин итеп тороусыһы ла мотлаҡ табыла. Араҡыға, көмөшкәгә, арзан спиртлы эсемлектәргә ихтыяж булмаһа, уны һатыусыһы  ла булмаҫ ине. Шуға ла иң тәүҙә ана шул ағыуҙы ҡулланыусылар – ҡырын тейәргә яратыусылар менән эшләргә кәрәклегенә  үҙ тәжрибәмдән сығып инанғанмын. Олоһона, кесеһенә, яманына, яҡшыһына, хатта эскесегә ҡарата ла битараф, туң булмаҫҡа! Эскеселә лә  кешене күрә белергә, нилектән уның ошо хәлгә төшөү сәбәптәрен аңларға тырышырға, кәрәк икән – ярҙам ҡулы һуҙырға тейеш етәксе. Әйткәндәй,  уның үҙенең айыҡлыҡ өлгөһө, абруйлы һәм ихтирамға лайыҡ шәхес булыуы иң беренсе шарт.  Шунһыҙ эскән кеше менән һөйләшеп ҡара! “Үҙеңде бел!” тип кенә ебәрәсәк ул, гәрсә һин байрамдарҙа, туйҙа һ.б. шулай онотҡанда бер генә ҡулланһаң да. “Мәҙәни” эсеү эскелектән бер нимәһе менән дә айырылмай – шуны белһен етәксе кеше. Икенсенән, ауылдарыбыҙҙа  халыҡты берләштереп, татыулыҡҡа, бер-береңә изгелекле мөғәмәлә тәрбиәләүсе йолаларыбыҙҙы, эскеһеҙ  байрамдарыбыҙҙы, дини ғөрөф-ғәҙәттәребеҙҙе тергеҙеп, ауылдаштарҙы шул сараларға  ныҡлап йәлеп итеү, халыҡты иман юлына баҫтырыу  кәрәк. Бер һүҙ менән әйткәндә, ауылдаштар өсөн  сәләмәт тормош рәүеше ғәҙәткә әүерелергә тейеш. Шул осраҡта ғына эскелектән ҡотолорға мөмкиндер, тип уйлайым.

Рауил ЙӘНСУРИН, Оҙаҡ йылдар Баймаҡ районы Темәс ауыл хакимиәте башлығы булып эшләгән: Ошоға тиклем эскелеккә ҡаршы һөҙөмтәлерәк,  закон нигеҙҙәренә таянып көрәшер өсөн законһыҙ рәүештә алкоголь эсемлектәр менән йәшерен сауҙа итеүселәргә ҡаршы саралар бик йомшаҡ һәм юҡ кимәлендә  ине. Дөрөҫөн әйткәндә, көмөшкәселәргә лә, Ҡаҙағстан, Ырымбур, Магнитогорск яҡтарынан килтерелгән контрафакт алкоголь эсемлектәр менән “итәк аҫтынан” сауҙа итеүселәргә ҡарата ла бер ниндәй тыйыу саралары ҡулланып булмай ине. Штраф күләме ни бары 2 меңдән артманы. Был күпләп лицензияһыҙ араҡы һатыуҙан килгән табыш өсөн ҙур юғалтыу түгел ине. Шуға күрә лә штрафты арттырыу,  яуаплылыҡ сараларын ҡәтғиләштереү кәрәклеге тураһында  беҙ һайлаусылар менән осрашыуға килгән һайын депутаттарға, шулай уҡ РФ Дәүләт Думаһы депутаты Зариф Байғусҡаровҡа гел әйтә килдек. Ниһайәт,  матбуғатта  хәбәр ителеүенсә, “Административ хоҡуҡ боҙоуҙар тураһында”ғы РФ Кодексына өҫтәмә статья индереү мәсьәләһе хәл ителә. Уның буйынса,  законһыҙ  алкоголь продукцияһы һатҡан өсөн физик шәхестәргә – 300-ҙән алып 500 меңгә тиклем, ә эшҡыуарҙарға һәм юридик шәхестәргә 1 млн һумға тиклем штраф күләмен арттырыу ҡаралған. Шул уҡ ваҡытта, әгәр берәйһе сифатһыҙ араҡы эсеп ағыулана йә башҡа төрлө зыян күрә икән, был продукцияны һатҡан кешегә ҡарата енәйәт эше ҡуҙғатыласаҡ. Был яңылыҡ, һис шикһеҙ, эскелеккә ҡаршы көрәштә булышлыҡ итер, тип ышанам. Юғиһә бит ауылда кемдәрҙең көмөшкә ҡойоуы, арзан араҡы һатыуын белеп торһаң да, ҡулда тейешле закон  акты булмағас, бер ниндәй ҙә сара күреп булмай ине. Хәҙер ундайҙарҙың бер нисәүһенә генә әлеге штрафты һалһындар – был һис шикһеҙ башҡаларын да  аҡылға ултыртасаҡ, минеңсә, сөнки  юғалтыу  ярайһы тос буласаҡ.  Ә шулай ҙа эскелек менән көрәштә был бер яҡлы ғына сара. Әлеге ағыулы эсемлектәрҙе һатып алыусылар булмаһын өсөн тырышырға кәрәк бит. Быныһы  инде бик ауыр мәсьәлә. Ошо тәңгәлдә ирекһеҙҙән совет осоронда ҡулланылған  ЛТП – дауалау-хеҙмәт учреждениелары эше иҫкә төшә. Ә бит был бер ҙә насар түгел ине. Һәр хәлдә, заманында ЛТП-ны яманлаған бер кемде лә хәтерләмәйем, юғиһә, беҙ элеккенән көлөргә генә оҫтабыҙ, ә аныҡ эшкә килгәндә, халыҡ өсөн файҙалы бер нәмә лә эшләй алмайбыҙ. Совет осоронда, исмаһам, барыбер ниҙер эшләнә, тормош төпкөлөндәгеләр яҙмышы ла ҡайғыртыла ине. Ә бөгөн  эскеселәр тулыһынса  йәмғиәт сүплегенә ырғытылған, улар үҙ проблемалары менән япа-яңғыҙ йә үҙҙәре кеүектәр менән бергә. Берәү ҙә ярҙам ҡулы һуҙырға теләмәй. Ә мәсьәлә шул уҡ баяғыса дәүләт кимәлендә сара күреүҙе талап итә. Бәлки, әлеге ЛТП-ларҙы тергеҙеү һөҙөмтә бирер ине? Тағы бер нәмә: элек  ауыл хакимиәттәре янында эскелеккә ҡаршы көрәш комиссиялары булды һәм улар ҙа ниҙер эшләргә тырыша ине. Хәҙер  улар бөтөрөлөп, район кимәлендә генә тороп ҡалды. Тәбиғи, улар һәр бер ауылдағы хәл менән хәбәрҙар була алмай. Йәмғиәтебеҙҙәге бөгөнгө эскелек күренеше туранан-тура илдәге социаль-иҡтисади хәлгә бәйле булыуын да танырға кәрәк. Эш юҡ, ә ғаиләне аҫрарға кәрәк. Бөтәһе  лә Себер сығып китә алмай. Ихтыяры йомшаҡ кешеләр депрессияға бирелә, эсә башлай. Шул урында мал-тыуар үрсетеп, баҡса үҫтереп, умарта тотоп, быйма-кейеҙ баҫып, бура бурап, кешегә  өй һалышып, балта оҫталығы менән дә ғаиләңде аҫрарлыҡ ҡына аҡса табырға булыр ине лә, тик уның өсөн елкә кәрәк шул…

Сәмиға УРАҘҒОЛОВА, блогер: Уҡыған  һәм ике ҡулына эше булған кешеләр мине аңламаҫ, ахырыһы, шулай ҙа үҙ фекеремде белдереп үтмәй булдыра алмайым. Миңә 48 йәш, ауылда йәшәйем. Мәктәп йәшендәге ике балам бар. Ирем менән айырылыштыҡ. Алимент түләмәй, ситкә сығып китте лә ғәйеп булды. Хәҙер минең хәлде самалай торғанһығыҙҙыр, йәмәғәт. Ауылда эш юҡ, хатта иҙән йыуыусы ла кәрәкмәй, сөнки клуб, медпункт, мәктәпте шартлатып ябып бөттөләр, уныһы үҙегеҙгә лә яҡшы мәғлүм. Пенсияға әле бик алыҫ, мин нисек йәшәргә, балалар аҫрарға тейеш? Көмөшкә ҡоям. Кеше яллап эш эшләтеү (картуфлыҡ ерен һөрҙөрөү, бәрәңге ултыртыу, бесән эшләү, ҡош-ҡорт еме алдырыу, ҡаҙ өмәһе үткәреү, емерек ҡура-ҡаралтыны йүнәттереү һ.б.) өсөн үҙемдең кәрәк-яраҡҡа ғына ҡайната инем көмөшкәне. Һораусылар булғас, һата ла башланым. Аҡмаһа ла тамып тора. Унан мин бит ағыулы эсемлек һатып ятмайым, көмөшкә – таҙа спирт, шәкәр ҙә сүпрә – бер ниндәй химия ҡушылмай. Ошоғаса көмөшкә эсеп, берәүҙең дә үлеп ятҡаны юҡ әле, тәүбә. Ана Ҡаҙағстан яғынан килтерелгән ағыулы арзан араҡыны тыйһындар, ҡайҙа уға контроль? Таможня, полиция ни ҡарай, ниңә ирекле рәүештә хатта төпкөл ауылға ла килеп етә был ағыу? Күпме кеше ҡырылды шул арзан араҡы һәм “Боярышник” шыйыҡсаһынан? Ә бына көмөшкәгә бәйләнмәгеҙ, ул ауылда аҡса урынына йөрөй, минең башҡаса табыш килтерер шөғөлөм юҡ. Тиҙҙән балалар мәктәп тамамлай, уларҙы уҡытырға  кәрәк буласаҡ. Уҡыһындар, минең һымаҡ ауылда аптырап ятмаһындар киләсәктә… Исемемде юрый шулай яҙҙым, башҡа көмөшкәселәр ҙә минең хәлдәлер, тип уйлайым. Беҙ бер кемде лә ағыулағаныбыҙ юҡ. Эш бирегеҙ миңә, эш, шул саҡта бөгөндән көмөшкә аппаратын сүплеккә сығарып ырғытырға ризамын!

Фәүзиә МӨХӘМӘТШИНА яҙып алды.

 

Опубликовано в Әйт, тиһәгеҙ... | Оставить комментарий

Башҡортостан халҡы тыуған ерен ташлап, күпләп ситкә китә. Был айырыуса һуңғы йылдарҙа ныҡ күҙәтелә. Уның сәбәптәрен һәм мәсьәләне хәл итеү юлдарын ниҙә күрәһегеҙ?

Илшат РӘХМӘТУЛЛИН, БР Мәғарифты үҫтереү институты ҡарамағындағы Төбәк координация үҙәге етәксеһе: Республикабыҙҙы ташлап, ситкә китеүселәр араһында йәштәр ҙә бик күп. Уларҙың китеүенең объектив  сәбәптәре  бар, шуға ла улар адресына ниндәйҙер ғәйепләү  ташлап булмай. Киреһенсә, йәштәрҙең был ынтылышын хупларға, дәртләндерергә кәрәк, тип уйлайым, сөнки уларҙың күпселеге Мәскәү, Санкт-Петербург һәм башҡа шундай эре ҡалаларға, хатта сит илдәргә белем алырға тип китә. Был йәһәттән  мәктәпте тамамлаусыларға БДИ шарттары һәм һөҙөмтәләре бик ҙур мөмкинлектәр бирә. Ниңә шунан файҙаланып ҡалмаҫҡа? Ситкә китеп уҡыуҙың бер ғәйебе лә юҡ, бында иң мөһиме – уларҙың республикабыҙға әҙерлекле белгестәр сифатында кире ҡайтыуҙары төп шарт. Ләкин бына ошо юҫыҡта проблемалар башлана ла инде. Үкенескә, тыуған яғына эшкә ҡайтҡан йәш белгестәрҙе бында бер кем дә ҡушҡуллап көтөп тромай. Һәр хәлдә, йыш ҡына шулай килеп сыға. Үҙем белгән бер нисә егет менән, мәҫәлән, ана шундай күңелһеҙ хәл килеп сыҡты. Мәскәүҙә гидрогеолог һөнәренә уҡып, республикабыҙҙа эшләргә теләк менән янып ҡайтҡан  ике егеткә лә йүнле  эш урыны табылманы. Ахырҙа, уларҙы был белгестәр эшмәкәрлеге өсөн бер ниндәй шарттар булмаған төпкөл районға ебәрәләр һәм бәләкәй генә эш хаҡы тәғәйенләйҙәр.  Бындай мөнәсәбәт, тәбиғи, эшкә дәрт тә, дарман да тыуҙырмай. Егеттәр икеһе лә эш эҙләп ситкә сығып китергә мәжбүр булдылар. Тағы бер фекерем: йәштәр күпләп ситкә китмәһен өсөн эшсе абруйын күтәреү, уҡыусыларҙы мәктәп йылдарынан уҡ төрлө һөнәрҙәргә йәлеп итә башлау кәрәк. Артабан һөнәрселек-техник училищеларын, колледждарҙы тамамлаусылар араһынан иң көслөләрен һайлап, урындағы предприятиеларға эшкә урынлаштырыу мәсьәләһен ҡарарға кәрәк. Юғиһә, эш һорап килгән йәш белгестәргә: “Это ваши проблемы”, – тип  ултырған чиновниктар арҡаһында йәш кадрҙарға ҡытлыҡ  килеп тыуа ла инде.

Ринат МАМАЕВ, “Йәнле ауыл” үҫеш проекты авторы: Республикабыҙ халҡының  күпләп ситкә китеү сәбәбе ниндәйҙер кимәлдә тарихи аспектҡа  ла нигеҙләнгән, тип әйтер инем. Бындай күренештәр элек тә булған. Әле лә йәштәр күбеһенсә  ата-әсәһе, туғандары кәңәшен тотоп  сығып китә, сөнки урында нимәлер эшләр, аҡса табыр өсөн  күнегелгән ҡалыптарҙан арынырға, ауырлыҡтар кисерергә, тир түгергә тура киләсәк. Бер һүҙ менән әйткәндә, уңышһыҙлыҡ ҡурҡынысы өркөтә уларҙы. Ә ситкә китһәң, ҡушылғанды ғына эшләп тик йөрөйһөң, Себерҙә, мәҫәлән.  Бында бөтәһе лә әҙер: тейешле эш шарттары булдырылған, ашаталар, йәшәр урын бар – ялдан ялға тиклем сыҙап эшләргә генә кәрәк. Шул уҡ ваҡытта  республикабыҙ райондарында  уңышлы ғына эшләп алып киткән ауыл эшҡыуарҙары барлығын да онотмайыҡ. Улар араһында ауылда тыуып үҫеп тә ҡалала эшләп йөрөгән еренән кире ауылға ҡайтып, эшҡыуарлыҡҡа тотоноп китеүселәр ҙә байтаҡ. Кемдер ваҡытында күреп алды: ауылда ерҙәр  иркен, колхоз-совхоздан  ҡалған  биналар буш тора, һөт эшкәртеү  заводы, тирмән  кеүек етештереү объекттары, мәҫәлән. Ә ниңә шуларҙы файҙаланмаҫҡа? Ниндәйҙер ҡаҙаныштарға өлгәшкән ауыл эшҡыуарҙары бөгөн ауыл хужалығы продукцияһы  етештереү, эшкәртеү һәм сауҙа йүнәлешендә эшләй. Ләкин бөгөнгө ҡатмарлы заманда уларҙы ла төрлө проблемалар һағалай.  Беҙҙең “Йәнле ауыл” проекты  ауыл эшҡыуарҙарын ана шундай хәүеф-хәтәрҙән  иҫкәртеү, ҡурсалау маҡсатын ҡуя ла инде. Беҙ бизнес башлап ебәрергә  тейешле аҡсаһы булып та, эште ниҙән башларға белмәгәндәргә лә, аҡсаһы булмаһа ла, ниәтләнеп, тәүәккәлләргә баҙнат итмәгәндәргә ярҙамға киләбеҙ. Улар өсөн дә  махсус программа  төҙөлгән, инвесторҙар йәлеп итеү ҡаралған. Әлеге көндә Ейәнсура, Ҡариҙел, Көйөргәҙе район-ара  эшҡыуарлыҡ хеҙмәттәшлеге  үҙәктәре ойошторолдо. Улар БР Эшҡыуарлыҡ һәм туризм  буйынса дәүләт комитеты  башланғысы һәм финанс ярҙамы менән  бойомға ашырылды. Сиратта – Асҡын, Тәтешле, Балтас, Баймаҡ райондары.  Ғаиләһен, йорт-ерен ташлап, ситтәге “ағайҙарға” бил бөгөргә теләмәгән, ә үҙ ауылында үҙ эшен асып ебәреү дәрте менән янған  илһөйәрҙәрҙе беҙҙең проект буйынса хеҙмәттәшлеккә саҡырабыҙ. Бөгөнгө  ябайҙан булмаған иҡтисади  шарттарҙа эшҡыуарлыҡ итеү ысулдарын бергәләп өйрәнәйек.

Фирүзә ИШБИРҘИНА, хеҙмәт ветераны: Шундай замана етте: халайыҡтар үҙ илен ташлап, тырым-тырағай ҡаса башланы. Кемеһе – Себер китә, кемеһе – тура  Мәскәүгә, кемеһе Питер юллана. Ҡаҙан, Силәбе, Екатеринбург, Төмән һәм башҡа шундай эре ҡалаларға барып урынлашыусылар ҙа байтаҡ икән. Шуныһы борсоуға һала: ситкә китеүсе ерҙәштәребеҙ  һаны йылдан-йыл арта ғына бара. Сәбәбе бер генә – республиканың иҡтисади үҫеш темптары ҡырҡа түбәнәйеүе арҡаһында  тормош  хәленең  насарайыуы, эш хаҡының түбән булыуы. Ошо сәбәпле Башҡортостан буйынса миграция кимәле күрше төбәктәрҙәгенә ҡарағанда 1,5-2 тапҡырға  юғарыраҡ. Былтыр, мәҫәлән, 148 мең кеше яҡшы тормош эҙләп, ситкә сығып китергә мәжбүр булған. Әйткәндәй, улар араһында юғары квалификациялы белгестәр һәм эшселәр ҙә байтаҡ икән. 148 мең кеше республика өсөн эшкә һәләтле халыҡтың  8 процентын юғалтыуға тиң, тип билдәләнә. Был хәлде БР Башлығы Р. Хәмитов та рәсми кимәлдә танырға мәжбүр булды. Әйткәндәй, әле килтерелгән мәғлүмәттәр тап уның БР Иҡтисади үҫеш министрлығы коллегияһындағы сығышында яңғыраны ла инде. Айырыуса ауылдарҙа хөкөм һөргән эшһеҙлек ҡотолғоһоҙ күренешкә әүерелде. Республика етәкселеге бындай хәлдән ҡотолоу юлын крәҫтиән һәм фермер хужалыҡтарын берләштереүҙә, йәғни кооперация юлында күрә. “Эксперт-Урал” журналы хәбәрсеһе менән әңгәмәһендә БР Башлығы Р. Хәмитов ошо хаҡта ентекләп һөйләй. Европа хәҙер акционер һәм яуаплылығы сикләнгән  йәмғиәттәрҙән баш тартып, яңы йүнәлешкә – уртаҡ милекселек – халыҡ предприятиеларына, кооперация формаһына күсә, ти ул. Әлеге ваҡытта 200 меңләп кеше вахта ысулы менән Себерҙә эшләй. Күпселеге -  юғары квалификациялы механизатор, тракторсы, электрик һ.б.шундай һөнәр эйәләре. Ә бит улар үҙебеҙҙә эшләргә лә риза. Себерҙә, әйтәйек, бер айҙа 50 мең эш хаҡы ала икән, уның ҡарауы, бер ай өйөндә ял итеп, эшләмәй ята. Үҙебеҙҙә ай һайын 20-25 мең алып эшләһәләр ҙә был барыбер Себерҙә алған суммаға  тиңләшә. Вахта менән эшләүселәрҙе  Башҡортостан хеҙмәт баҙарына, республика иҡтисадына ҡайтарыу юлдары эҙләнә, тип әйтелә әңгәмәлә, тик был йәһәттән нимәләр күҙҙә тотолоуы, ниндәй эш урындары булдырыласағы хаҡында асыҡ бәйән ителмәй. Йәштәребеҙҙең дә тыуған еренән биҙеүе, бәхет эҙләп, сит-ят тарафтарға күпләп китеүе менән килешеп булмай. Уҡыуҙы тамамлап ҡайтҡандары өсөн эш булмауы ғына сәбәп түгелдер, тием быға. Дөрөҫөн әйткәндә, һуңғы йылдарҙағы  оптималләштереү эҙемтәһе мәғариф учреждениелары нигеҙен дә ярайһы ҡаҡшатты.  Икенсенән, төбәк уҡыу йорттарында белем биреү кимәленең Мәскәү, Санкт-Петербург вуздары программалары һәм йүнәлештәре  сифатынан  күпкә ҡалышыуы. Әлбиттә, балалар ҙа, уларҙың ата-әсәләре лә ҡайҙа яҡшыраҡ – шул вариантты эҙләй  һәм үҙҙәре теләгән уҡыу йортонда белем алырға хоҡуҡлы. Ә инде уларҙың ҡайтыу-ҡайтмау мәсьәләһе әлеге лә баяғы бер нәмәгә – республиканың үҫеш кимәленә бәйле.

Фәүзиә МӨХӘМӘТШИНА яҙып алды.

 

Опубликовано в Әйт, тиһәгеҙ... | Оставить комментарий

Экологик белем һәм тәрбиә бирмәйенсә, йәш быуында илһөйәрлек тәрбиәләп буламы?

Гөлсинә ЙӘҒӘФӘРОВА,  БДУ-ның Сибай институты Экология кафедраһы мөдире, биология фәндәре кандидаты: Ысынлап та, һорау дөрөҫ ҡуйыла: минеңсә, йәш быуынға экологик белем һәм тәрбиә бирмәйенсә,  уларҙа илһөйәрлек тойғоһо уятыу мөмкин дә түгелдер. Сөнки илһөйәрлек тойғоһо бит ул, асылда, тыуған йортҡа,  ата-әсәңә, яҡындарыңа, тыуған төйәккә – үҙеңде уратып алған урман-ҡырҙарға, сәскәле яландарға, мәғрур тауҙарға, сылтырап аҡҡан шишмәләргә булған мөнәсәбәттән ярала. Артабан ул кешенең ҡылығы, тәртибендә сағыла;  тыуған илеңде, халҡыңды яратыу хисе аныҡ эштәр менән раҫлана. Тойғо ҡылыҡҡа әүерелһен өсөн белем һәм тәрбиә кешенең шәхес булып формалашыуында мөһим әһәмиәткә эйә. Экологик белем нигеҙендә кеше менән тәбиғәттең мөнәсәбәтен өйрәнеү, тәбиғәт байлыҡтарын дөрөҫ файҙаланыу, һаҡлау һәм тергеҙеү алымдары ятһа, экологик тәрбиә маҡсаты иһә тирә-яҡ мөхитте аңлы ҡабул итеүҙе формалаштырыу, тәбиғәткә һаҡсыл ҡараштың кәрәклегенә инандырыуға дөрөҫ йүнәлеш биреү тора. Экологик тәрбиәле, белемле кеше аңлы рәүештә тәбиғәтте дөрөҫ файҙалана, ҡуллана, һаулығы хаҡында ҡайғырта, халҡын хөрмәт итә, илен, ерен, тыуған йортон, туған тәбиғәтен ярата, уны  һаҡлай. Тимәк, илһөйәрлек тәрбиәһе һәм экологик белем, тәрбиә бер-береһенән айырылғыһыҙ. Тыуған ереңде, илеңде, тәбиғәтеңде һаҡлау өсөн уны яратырға, яратыу өсөн уны өйрәнергә кәрәк. Әгәр һин үҙеңде уратып алған мөхитеңде яҡшы белһәң, уның бөтмәҫ-төкәнмәҫ серҙәрен аңлы рәүештә өйрәнһәң, уны ысынлап та күҙ ҡараһылай һаҡлайһың, уның  киләсәген ҡайғыртаһың. Экологик белем һәм тәрбиә биреү системаһын үҫтереү, студенттарҙа тәбиғәткә һаҡсыл ҡараш тәрбиәләү, илебеҙгә, тыуған еребеҙгә, халҡыбыҙға хеҙмәт итеү, һөйөү уятыу маҡсатында Сибай институтында байтаҡ эштәр башҡарыла. Беренсенән, барлыҡ йүнәлеш студенттары ла  экология предметын  фән булараҡ өйрәнә; экологик өмәләр, ярыштар, фәнни-ғәмәли конференциялар, олимпиадалар үткәрелеп тора. Улар, тәбиғи, ҡыуаныслы һөҙөмтәләр бирә. Мәҫәлән, үткән уҡыу йылында “Экология” йүнәлеше студенты Вәкил Ғәлиәкбәров  экология буйынса Бөтөн донъя асыҡ интернет-олимпиадала ҡатнашып, бронза миҙалға лайыҡ булды. Ғөмүмән, тәбиғәткә һаҡсыл ҡараш тәрбиәләүҙе бала саҡтан уҡ башлау отошло. Беҙҙең Экология кафедраһы был йәһәттән дә әүҙемлек күрһәтә һәм Урал аръяғы мәктәптәре менән тығыҙ бәйләнештә йәшәй. Институтта йыл һайын “Тыуған еребеҙ экологияһы” тигән темаға фәнни-ғәмәли конференция үткәрелә. Унда мәктәп уҡыусылары экология һәм уның кеше сәләмәтлегенә тәьҫире хаҡында көнүҙәк мәсьәләләр күтәрә. Киләсәктә студенттарыбыҙҙың һәм беҙҙең менән бәйләнештә булған мәктәп уҡыусыларының ил-ер ҡәҙерен аңлаған төплө белгестәр, ялҡынлы илһөйәрҙәр булып үҫеүҙәрендә шигем юҡ.

Марат БӘХТИЙӘРОВ, Көньяҡ Урал ҡурсаулығы хеҙмәткәре: Һуңғы йылдарҙа  донъя кимәлендә экологияны һаҡлауға ҙур иғтибар бирелә: экологик саммиттар, форумдар үткәрелә. 2015 йылда Рәсәй Президенты Владимир Путиндың  климат мәсьәләләре буйынса Парижда булып үткән БМО саммитында, Халыҡ-ара Арктика  форумында һөйләгән сығыштары асылда тирә-яҡ мөхитте һаҡлау буйынса программа положениеларын үҙ эсенә алды. Шул уҡ ваҡытта, минең уйымса, был өлкәлә мәсьәләләрҙең  иң мөһиме булып граждандарҙа, киләсәк быуында экологик белем һәм шуға бәйле экологик мәҙәнилек тәрбиәләү иң әһәмиәтлеһе булып ҡала. Экологик белем ни өсөн кәрәк беҙгә? Беренсенән, әле генә әйтеп китеүемсә, кешелектең экологик мәҙәнилек кимәлен  күтәреү маҡсатында.  Беҙҙә әле кимәл тигән нәмә, тураһын әйткәндә, юҡ кимәлендә. Һис тартынып тормайынса, беҙ тәбиғәттең иң гүзәл, изге иҫәпләнгән урындарында ла үҙебеҙҙән һуң бысраҡ ҡалдырырға, сүпләргә, уйлап та бирмәй усаҡ тоҡандырып ебәрергә  ғәҙәтләнгәнбеҙ һәм был йылдар буйына шулай дауам итә. Экологик белем биреү кешене барыбер уйланырға,  анализларға, перспективаны күҙалларға ярҙам итә: балаларыбыҙға ниндәй өлгө күрһәтәбеҙ һәм  үҙебеҙҙән һуң уларға ниндәй мираҫ ҡалдырабыҙ – ошо хаҡта, мәҫәлән. Экологик белем һәр кемгә кәрәк, айырыуса үҫеп килеүсе быуынға. Бер география фәне генә бындай белемде бирә алмай, әлбиттә. Мәктәптәрҙә экология  дәрестәре булдырыу, уҡыу әсбаптары, ҡулланма материалдар, методик күрһәтмәләр нәшер итеү кәрәк, тип уйлайым. Был йәһәттән  мәктәп уҡыусылары ҡатнашлығында уйын, ярыш, фестиваль һәм конкурстар үткәреү яҡшы һөҙөмтә бирәсәк, үҙ тәжрибәмдән сығып әйтәм быны.  Беҙҙең ҡурсаулыҡ  Белорет, Архангел, Силәбе өлкәһенең Ҡатау-Иван районы  биләмәләрен берләштерә. Беҙ ошо райондар мәктәптәре менән  балаларҙа тәбиғәткә ихтирам, һөйөү тойғолары тәрбиәләү буйынса тығыҙ бәйләнештә эшләйбеҙ. Мәҫәлән, улар йыл һайын айырым һаҡланған тәбиғәт биләмәләренә ярҙам йөҙөнән ойошторолоп килгән  халыҡ-ара “Парктар маршы” акцияһында ихлас ҡатнаша. Унда 5-се кластан алып бөтөн уҡыусыларҙы йәлеп итергә тырышабыҙ: улар тәбиғәт байлыҡтарына һаҡсыл мөнәсәбәттә булырға, сүпләмәҫкә өйрәнәләр, пейзаж күренештәрен һүрәткә төшөрәләр, тәбиғи материалдарҙан ҡул эштәре буйынса оҫталар конкурсында ҡатнашалар. Йәйге каникулдарҙа  махсус отрядтар төҙөп, турист һуҡмаҡтары буйлап сәйәхәт итеү, палаткалар ҡороп, йылға буйҙарында ял итеү тәбиғәтте яҡындан тойорға,  уны  аңларға  булышлыҡ итәсәк.

Айһылыу ЮНЫСБАЕВА, Баймаҡ районы Йомаш мәктәбе уҡытыусыһы: Билдәле булыуынса, быйылғы йыл Экология һәм айырым һаҡлауға алынған тәбиғәт биләмәләре  йылы тип иғлан ителде. Был юҡҡа ғына түгел. Йәмғиәттә кеше, тыуған төйәк, тыуған ил, тәбиғәт төшөнсәләре тығыҙ бәйләнештә ҡабул ителә. Шуға күрә лә тәбиғәтте һаҡлау, тимәк, кешелекте, илде һаҡлауға бәрәбәр. Бына ошо төшөнсәләр кешегә бала саҡтан, йәғни ғаиләнән, мәктәп тарафынан аңына еткерелергә тейеш. Был төшөнсәләр Баймаҡ районы Йомаш урта мәктәбендә уҡыусыларға нисегерәк еткерелә һуң? Тиҫтә йылдар инде мәктәптә “Мәктәп урмансылығы” түңәрәге эшләй. Уның менән биология уҡытыусыһы Роза Байегетова етәкселек итә. Уҡыусылар йыл һайын апрель-май айҙарында йәш үҫентеләр ултыртыуҙа ҡатнаша, йылға-күл буйҙарын таҙартырға сыға, республика буйынса үткәрелгән төрлө слет, ярыштарҙа ҡатнаша. Һәр йыл ағастар ултыртыуҙан килгән килемгә мәктәптә балалар һабантуйы, Яңы йыл байрамдары үткәрелә. Күптән түгел генә беҙҙең балалар БР Урман хужалығы министрлығы үткәргән мәктәп урмансылығы съезында ҡатнашып, үҙҙәрен күрһәтеп, призлы урындар яулап, маҡталып ҡайттылар. Айырыуса Әлекбаева Әминә, Тойғонова Наҙгөл, Солтангәрәева Гөлназ, Барлыбаева Гөлзидә, Байсыуаҡов Дим, Вәлиева Хадижә һәр экологик башланғыстың инициаторҙары булып танылды. Беҙҙең мәктәп уҡыусылары район, республика кимәлендәге экологик темаға фәнни тикшеренеүҙәр эштәре лә башҡаралар. Был эштәре менән республика, район кимәлендә призлы урындарға лайыҡ булалар. Ғөмүмән, беҙҙең Йомаш мәктәбендә тәбиғәтте һаҡлау буйынса бик матур йолалар бар. Яҙ етһә – ағас ултыртыу, экологик өмәләр, тематик походтар, ҡыштарын – тағараҡ, йәшел патруль операциялары үтә һәм былар барыһы ла уҡытыусылар менән берлектә башҡарыла. Ҡайһы бер сараларға ата-әсәйҙәр ҙә йәлеп ителә. Аҙналыҡтар үткәрелә. Был аҙналыҡта тыуған ил, тыуған төйәккә бағышланған йыр, шиғыр бәйгеләре үтә. “Экологик ассорти” тип аталған класс сәғәттәре үтә. Бына шулай, беҙҙең уҡытыусылар экологик тәрбиә бирмәйенсә, уҡыусыларҙа илһөйәрлек тәрбиәләү икеле булыуын яҡшы аңлап эш итә.

Фәүзиә МӨХӘМӘТШИНА яҙып алды.

 

Опубликовано в Әйт, тиһәгеҙ... | Оставить комментарий

Тормошта көлкө тыуҙырған ниндәй күренештәр, парадокстар хаҡында һөйләр инегеҙ?

Фәнил ИШБИРҘИН, хеҙмәт ветераны: Уйлай, һөйләй китһәң, ысынлап та, тормошобоҙҙа көлкөлө хәлдәр ҙә, ҡыҙғаныстары ла күп шул. Айырыуса сәйәсәт өлкәһендә көлкөлө хәлдәргә  килтергән абсурд осраҡтар байтаҡ. Бына, мәҫәлән, яңыраҡ ҡына Дәүләт  Думаһының юғары трибунаһынан “Берҙәм Рәсәй” партияһының ҡайһы бер ағзаларына төбәлгән шундай янау яңғырауына күптәрегеҙ шаһит булғандыр: “Мәскәү өлкәһендә ЛДПР ағзаларын һайлауҙар исемлегенән сығырға мәжбүр итеп, уларға баҫым яһалған, ҡурҡытҡандар. Бының менән мафия командалыҡ итә, ә һеҙ уларҙы яҡлайһығыҙ. Киләһе йыл Кремлгә килгәс  тә һеҙҙе атып һәм  аҫып бөтөрәм, әҙәм аҡтыҡтары!”  Бындай хәлгә нисек көлмәйһең?  Хәйер, Жириновскийҙың ауыҙын үлсәп асмай торған ғәҙәтенә күнегеп тә бөткәнбеҙ инде. Көлкө булыр ине лә ул, шул уҡ ваҡытта ҡыҙғаныс та булмаһа… Ул бит бәғзе депутаттарҙы коррупцияла ғәйепләй. Әлбиттә, бындай ғәйепләү махсус органдар эше, ләкин, урыҫ әйтмешләй, “пока суд да дело”… Мафия бит беҙҙә утта  янмай, һыуҙа батмай: әлеге мафияның эшмәкәрлектәре судҡа тиклем барып етмәйәсәге лә, Рәсәйҙә коррупцияны бөтөрөп булмаясағы ла көн кеүек асыҡ. Шуға ла Жириновскийҙың йән әрнеүен үҙенә генә хас репертуарҙа белдереүе, бер яҡтан, көлкө тойолһа ла, икенсе яҡтан, уны  аңларға ла булалыр. Утта янмай, һыуҙа батмай, тигәндән, тап шул һүҙҙәргә тағы бер  миҫал – әлеге лә баяғы ҡот осҡос ҡолас алған коррупция арҡаһында отставкаға ебәрелгән А. Сердюковтың трагикомик хәлдә тороп ҡалыуы уға ҡайтанан юғары вазифаларға үрләргә бер ҙә ҡамасаулыҡ итмәне. “Комсомольская правда” гәзите яңыраҡ ҡына әле ошо хаҡта “Сердюковты кем туҡтатыр? Ул бит хәҙер КамАЗда!” тип көлөп яҙҙы. Баҡтиһәң, оборона һынлы министрлыҡтан башынан һыйпап ҡына отставкаға ебәрелгән был әҙәм бик кәрәкле кеше булып сыҡҡан да. Хурлыҡлы рәүештә отставкаға киткәндән һуң ғына ла ул 8 урынға юғары вазифаға тәғәйенләнгән! Хөкүмәтебеҙҙең атайҙарса йылы хәстәрлеге менән ул авиация һәм космос тармағының эре-эре холдинг һәм корпорацияларына етәкселек итә. Ахыр сиктә,  хатта КамАЗ кеүек автогиганттың да Сердюков һәләттәренә мохтажлыҡ кисереүе асыҡлана,  һәм күптән түгел ул ошо акционерҙар йәмғиәтенең директорҙар советы составына индерелә. Көлкөмө был,  әллә, һеҙ әйтмешләй, парадоксмы?

Венер ИСХАҠОВ, журналист: Ҡыҙҙарыбыҙ балалар баҡсаһына йөрөй башлағас булған бер хәл иҫкә төштө. Төркөм тәрбиәсеһе ҡатынымдан республикала билдәле генә бер ғалимә, тел белгесе ханымдың башҡорт телен өйрәнеү буйынса методик ҡулланма-дәреслеген табып биреүебеҙҙе үтенгән. “Ирегеҙ матбуғатта эшләгәс, уға был дәреслекте йә уның авторын эҙләп табыуы ҡыйын булмаҫ, беҙ  һәр хәлдә таба алманыҡ”,-  ти икән тәрбиәсе. Эйе, башҡорт телен өйрәтеү буйынса был ҡулланманы ла, уның авторын да яҡшы беләм, Матбуғат йортонда ла йыш осратам уны: балаларға башҡорт телен өйрәтеү ысулдары хаҡында мәҡәләләрен баҫтыра.  Китап магазиндарынан әлеге дәреслекте таба алмағас, ғалимәнең өй телефонын алып, үҙенә шылтыратырға булдым.”Һаумыһығыҙ!” тиеүемә: “Здрасте, мамы нет дома”,- тип, һөйләшеп бөтөр-бөтмәҫтән  был үҫмер трубканы ташланы. Бәлки, үҙен тап итермен, тип, иртәгәһенә тағы шылтыратам, ләкин был юлы ҡыҙы яуап бирҙе: “Здрасте, мама в командировке, будет через три дня”. Өс көн дә үтеп китте, ләкин минең башҡаса был телефон һандарын йыйырға ҡулым күтәрелмәне…

Ғәзиз ЙОСОПОВ, БР Стратегик эҙләнеүҙәр институтының матбуғат хеҙмәткәре: Кешеләр араһында мине көлдөргәнсе аптыратыусылар, улар – мыжыҡтар һәм тәнҡитләүселәр. Ундай кешеләрҙең тормошо һис бөтмәй торған парадокс инде ул. Берәүҙе беләм: ғүмер буйы  тормошта булған барлыҡ кире күренештәрҙә етәкселәрҙе генә ғәйепләп, уларҙы ғына тәнҡитләп йөрөнө-йөрөнө лә,  берҙән-бер көн килеп үҙен юғарыға үрләткәйнеләр, бюрократлыҡта барыһынан да уҙҙырып ебәрҙе. Һәм тағы. Ауылдарҙа үҙ көсө, үҙ йүнселлеге менән мал табып, эшҡыуарлыҡ, фермерлыҡ, кәсепселек менән шөғөлләнгәндәр ҙә, ғәҙәттә, ауылдаштарының ҡаты тәнҡит утына эләгеүсән. Тәнҡитләүселәр, әлбиттә, ҡулынан эш килмәгәндәр йә эшләргә теләмәүселәр. Шундайҙарҙың берәүһенең күршеһе байып китте икән, ти. Ул мотлаҡ: “Күршем хәйләкәр, шуға бай, ә беҙ дөрөҫ йәшәйбеҙ, шуға байымайбыҙ”, – тиәсәк. Бына шундай, ни байый алмай, байыһа ла, уның ҡәҙерен белмәй, ә ҡәҙерен белгәндәрҙе тәнҡитләй-тәнҡитләй йәшәгәндәр  бар инде томошобоҙҙа…

Әмир ҒҮМӘРОВ, яҙыусы: Көлкөлө, һәр төрлө парадоксаль хәлдәр һәр саҡ осрап тора тормошта, тик ана шуларҙы күрә, баһалай белергә лә кәрәк, минеңсә. Ә  ҡайһы ваҡыт  ниндәйҙер күңелһеҙ хәлде көлкөгә һабыштырып, ҡыйынлыҡтан, ниндәйҙер проблеманан ҡотолорға ла була. Ошоға бәйле йәш саҡтағы бер ваҡиға иҫкә төштө. Төндә Өфө  буйлап  йәйәү ҡайтып киләм, транспорт туҡтап бөткән. Бер заман мине  арттан милиция машинаһы ҡыуып етеп, ултыртып алдылар ҙа, исем-фамилияны һорашып, протокол төҙөй ҙә башланылар. Мәғлүмәттәрҙе тултырып бөткәс, береһе, күпме миҡдарҙа эскәнеңде үҙ ҡулдарың менән яҙ, тип  ручка биргәйне, мин тот  та 99,9 грамм тип яҙ ҙа ҡуй. Бына тегеләр шарҡылдашып көлөшә башламаһынмы!  Шулай итеп, юмор менән милиционер егеттәрҙең  күңелдәрен йомшартып, көсөргәнешле хәлде уйын-көлкөгә бороп ебәрә алдым. Улар ҙа кеше бит, юморҙы баһалай белделәр: протоколды йыртып ташланылар ҙа, үҙемде  машиналарында өйөмә тиклем үк килтереп төшөрөп киттеләр. Көлкөлө йор һүҙ, килеп тыуған хәл-ваҡиғаға парадоксаль йүнәлеш биреп ебәреү, әйтеүемсә,  һәр ваҡыт үҙеңә ҡарата  эргә-тирәләгеләрҙең  яҡшы, эскерһеҙ  мөнәсәбәтен булдырырға ярҙам итә.

Фәүзиә МӨХӘМӘТШИНА яҙып алды.

 

Опубликовано в Әйт, тиһәгеҙ... | Оставить комментарий

“Рәсәй милләте берҙәмлеге тураһында” тигән яңы закон проектындағы “Рәсәй милләте” һүҙбәйләнеше йәмәғәтселектә оло ғына шау-шыу тыуҙырғайны. Хәҙер иһә был терминдан баш тартыу тураһында белдерҙеләр. Ошо уңайҙан фекерегеҙ?

Константин ТОЛКАЧЕВ, БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай Рәйесе: Рәсәй – донъяла иң ҙур полиэтник державаларҙың береһе. Шул уҡ ваҡытта шуныһы ҡыҙыҡ: милләт-ара мөнәсәбәттәрҙе көйләүҙә хоҡуҡ ҡанундарының йоғонтоһо юҡ, тип әйтерлек. Был үҙ сиратында милләт-ара ерлектә килеп тыуған конфликттарға хоҡуҡи баһа биреүҙе ауырлаштыра. “Дәүләт милли сәйәсәте нигеҙҙәре” тип үҙгәртелгән бындай закон сығарыуҙы тулыһынса хуплайбыҙ, әлбиттә, ләкин уны артабан ғәмәлгә ашырыуҙан алда бындай ҡатмарлы документты теоретик кимәлдә күҙ алдына килтереүе лә бик ҡыйын. Ҡоро декларация ғына булмаһын өсөн был закон фараздар һәм нормаларҙы ғына түгел, санкцияларҙы ла үҙ эсенә алырға тейештер, тип уйлайым. Конституцияла нығытылғанса, Рәсәй халыҡтар берлеген тәшкил итеүсе күп милләтле федератив дәүләт булараҡ формалашты. Шуға күрә лә законды эшләгәндә төрлө халыҡтарҙың үҙенсәлекле мәҙәниәте, йола һәм традициялары мотлаҡ иҫәпкә алынырға тейеш. Әгәр законда ошо факторҙар һанға һуғылмаһа, был өлкәлә хәл-ваҡиғаларҙы ниндәй шарттар көйләйәсәге лә билдәһеҙ. Закон проектын әҙерләүсе авторҙарға милләт-ара хеҙмәттәшлек буйынса Башҡортостан Республикаһында тупланған тәжрибәне өйрәнергә тәҡдим итер инем, сөнки, ил Президенты Владимир Путин әйткәнсә, тап ошонда, бер тамсы һыуҙағы кеүек, бөтөн Рәсәй һәм уның мәҙәниәт, дин, телдәр төрлөлөгө һәм халыҡтар дуҫлығы сағылыш таба. Тап ошонда һәр төрлө этностарҙың үҙ-ара ихтирам һәм тиң хоҡуҡлылыҡ нигеҙҙәрендә күп быуаттар бергә һыйышып йәшәү тәжрибәһе тупланған. Тап бына ошо миҫал яңы закон проекты концепцияһының нигеҙен тәшкил итергә тейеш тә, тигән фекерҙәмен.

Румил АҘНАБАЕВ, БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаты: Ысынлап та, “Рәсәй милләте берҙәмлеге тураһында” тип аталған закон проектының атамаһын үҙгәртергә булдылар һәм был дөрөҫ тә, сөнки йәмғиәтебеҙ “берҙәм милләт” идеяһын ҡабул итмәне. Әлегә ул “Дәүләт милли сәйәсәте нигеҙҙәре” тип үҙгәртелде. Уйлап ҡараһаң, тәүге атама – ул бит асылда милләттәрҙе һанға һуҡмау, кәмһетеү тигән һүҙ ине. Әлбиттә, дөйөм алғанда, илдәге бөтә милләттәр ҙә рәсәйле, ләкин йәшәгән ер менән милләтте бутау кәрәкмәй һис тә. “Рәсәйле” тигән милләттең тарихта булғаны юҡ. Ҡайҙа йәшәүенә ҡарамаҫтан, һәр милләт үҙе булып ҡалыуҙан туҡтамай. Беҙҙә шулай Америка өлгөһөнә эйәрергә тырышыу бер бөгөн генә абсурдҡа килтереп терәмәй, ләкин унан бер ниндәй һабаҡ алыусы юҡ. Улайға китһә бит, “америкалы” тигән милләт тә юҡ, ә унда ниндәй генә милләт вәкилдәре йәшәмәй – бөтөн донъянан йыйылған, ләкин унда һәр бер милләт айырым автономия, дәүләтселек шарттарында йәшәмәй, ә бөтөн ил буйынса һибелгән. Беҙ үҙебеҙсә йәшәргә тейеш. Милләттәрҙе яһалма рәүештә бергә ҡушыу, берләштереү менән улар бит барыбер үҙ телен, үҙ йөҙөн юғалтып, әйтәйек, урыҫ милләтенә әйләнеп китмәйәсәк. Бөгөн, глобалләшеү заманында, киреһенсә, Рәсәйҙәге һәр милләттең үҙенсәлеген үҫтерергә, мәҙәни һәм рухи мираҫын, телен һаҡлап ҡалыу өсөн тырышырға кәрәк. Бының өсөн йәш быуынды илһөйәрлек, телһөйәрлек рухында тәрбиәләүгә иғтибарҙы бермә-бер көсәйтергә кәрәк. Балаларыбыҙ әсә телендә һөйләшеп үҫһен. Икенсенән, беҙҙең бит аҫабалыҡ тарихыбыҙ бик бай. Тарихы бер нисә мең йыллыҡ “Урал батыр” эпосы кеүек, аҫабалыҡ та меңәр йыл тәрәнлегенә китә. Уралда йәшәгән башҡа бер халыҡтың да башҡорттоҡо һымаҡ аҫаба хоҡуғы булмаған. Тәүтормош заманынан алып башҡорттар Уралда ойошоп йәшәй башлай һәм бөгөнгәсә көн итә. Башҡа халыҡтар кеүек, яҡшы тормош эҙләп, күсенеп тә йөрөмәгән ул, сөнки төп мөлкәте тип үҙенең аҫаба ерен иҫәпләгән. Ере башҡортто ашатҡан, эсергән, һаҡлаған, кейендергән, балаларын үҫтергән, телен, ғөрөф-ғәҙәттәрен һаҡлап ҡалырға ярҙам иткән. Ҡыҫҡаһы, бындай милләттең асылын бер һелтәүҙә һәм бер ниндәй закондар менән дә юҡҡа сығарып булмаясаҡ. Беҙ булғанбыҙ, барбыҙ, буласаҡбыҙ!

Фәтхулла МУЛЛАҒОЛОВ, хеҙмәт ветераны: Хәтерләһәгеҙ, торғонлоҡ йылдарында шулай милләттәрҙе юҡ итә яҙғайнылар. Тап ошо хаҡта “Киске Өфө”нөң 11-се һанындағы “Әйт, тиһәгеҙ…” рубрикаһы һорауы ла һөйләп тора бит. Ысынлап та, ул йылдарҙа милләт булараҡ, асылыбыҙҙы юғалта яҙҙыҡ түгелме ни һуң? Ул заманда ла бит бер бөтөн совет халҡы булдырабыҙ, тип маташҡайнылар. Был хаҡта концепция хатта дәреслектәрҙә, “Фәнни коммунизм” программаһында ла урын алып өлгөрҙө. Әле килеп, тағы “Рәсәй милләте” хаҡында һүҙ ҡуҙғатырға маташалар. Нимә был? “Бөйөк милләт” культы, шовинизммы, башҡа милләттәрҙе күрә алмаусылыҡ, түҙеп торғоһоҙлоҡмо, әллә сәйәси күрәғаралыҡ, наҙанлыҡмы? Тарихтан һис кенә лә ғибрәт алырға теләмәйҙәр. Закон проекты төркөмөнөң етәксеһе В. Тишков шулай сейле-бешлерәк, бәхәс һәм ығы-зығы тыуҙыра торған идеялары менән бер бөгөн аптыратмай халыҡты. Дөрөҫөн генә әйткәндә, “рәсәйле” тигән бер милләт булдырыу – ул башҡа милләттәрҙе этник берәмек итеп ҡалдырып, Рәсәйҙә бергә тупланып йәшәүсе халыҡтарҙың милли дәүләтселегенә яҫҡынырға маташыу тип аңлайым мин. Илебеҙҙә төрлө милләттәрҙең үҙ-үҙҙәрен аҫрарлыҡ матди һәм рухи потенциалға эйә булып, үҙ ерҙәрендә үҙ дәүләтселеген ҡороп йәшәүе тынғы бирмәй кемгәлер. Нимәләр генә уйлап сығарманылар инде бығаса ла: йә республикаларҙы бөтөрөп, уларҙы губерналарға ҡушырға, йә әлегесә Америка өлгөһөндә штаттар булдырырға тигән аҡылһыҙ “хыял” менән һаташалар; заманында бит хатта Монголияға һөрөү менән дә янанылар! Ә бына күптән түгелге генә “Рәсәй төбәктәре менән көслө” тигән ысынлап та шәп һәм ысынбарлығыбыҙҙы объектив сағылдырған лозунгыны бик тиҙ оноттолар. Рәсәй Федерацияһы артабан ҡеүәтле һәм сәскә атыусы илгә әйләнһен өсөн, уның нигеҙен тәшкил итеп торған милли төбәктәрҙе, киреһенсә, үҫтереү, уларҙың именлеген тәьмин итеү, хәстәр-ләү, халыҡтар дуҫлығын нығытыу кәрәк. Әйткән-дәй, ил буйынса һуңғы тапҡыр үткәрелгән халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Рәсәйҙә 200-гә яҡын милләт халыҡтары йәшәй. Һуңғы бер тиҫтә йыл эсендә генә лә илдә рустарҙың һаны 4,8 миллионға кәмегән, ти рәсми статистика. Ә бына чечен, үзбәк, тажик, авар, лезгин, ҡырғыҙ кеүек милләттәр һаны, киреһенсә, арта бара икән. Был йәһәттән дә уйланырға урын бар, минеңсә.

Фәүзиә МӨХӘМӘТШИНА яҙып алды.

 

Опубликовано в Әйт, тиһәгеҙ... | Оставить комментарий

Еңел автомобилдәр үҙ хужаһы өсөн уңайлы булһа ла, әйләнә-тирәләгеләргә уңайһыҙлыҡ тыуҙырған осраҡтар ҙа етерлек бит. Ундайҙарҙы нисек аҡылға ултыртырға була?

Динар ҒИЛМЕТДИНОВ, БР буйынса Эске эштәр министрлығының ЮХХДИ идаралығы начальнигы: Идаралыҡ хеҙмәткәрҙәре көнө-төнө, теләһә ниндәй һауа торошона ҡарамаҫтан, юл-хәрәкәт хәүефһеҙлеге һағында  тора, башҡаса мөмкин дә түгел, сөнки был йәһәттән күп нәмә беҙҙең эшкә лә бәйле икәнен яҡшы аңлайбыҙ. Юлдарҙағы фажиғәле, күңелһеҙ хәлдәрҙең эҙемтәләрен тикшереүгә ҡарағанда, уларҙы булдырмау, алдан иҫкәртеү сараларын күреү буйынса эште йәнләндерергә тырышабыҙ. Водителдәрҙең кемеһенәлер үҙ тәртибенең иң тәүҙә үҙе өсөн үк хәүефле булыуын аңлатырға, кемгәлер штраф һалырға, кемдеңдер машина йөрөтөүгә хоҡуҡ документын тартып алырға  тура килә. Тәүәккәллек – егетлектер ҙә, бәлки, тик бына руль артында уның һис кәрәге юҡ. Юл-хәрәкәт фажиғәләрен булдырмау өсөн, минеңсә, һәр кем үҙен ҡулда тоторға, уйлап, аҡыл менән эш итергә, башҡаларға ихтирамлы булырға   тейеш – бына быныһы егетлек булыр ине. Юғиһә, ҡайһы бер водителдәрҙең  сик-сама белмәүсе ҡылыҡтары, эскән килеш юлға сығыуы, тупаҫлығы  юл-хәрәкәт хәлдәрен бик ҡатмарлаштыра. Ундайҙарға ҡарата, әйтеүемсә, аныҡ  саралар күрелә, тик беҙҙең тырышлыҡ ҡына етмәй: йәмәғәтселек ярҙамы, аңлы, әүҙем граждандарыбыҙ ярҙамына ла мохтажбыҙ. Ҡағиҙә булараҡ, юл-транспорт фажиғәләре  күпселек осраҡта ике яҡлы була. Тимәк, аварияла рулдәгеләр генә түгел, йәйәүлеләр ҙә ғәйепле. Әйтеүемсә, ял көндәре лә беҙ профилактик рейдтарға сығабыҙ. Мәҫәлән, шундай бер көндә генә лә йәйәүле граждандар тарафынан – 373, ә водителдәр яғынан 230 юл ҡағиҙәләрен тупаҫ боҙоу осрағы, эскән килеш рулгә ултырған 432 кеше теркәлде. Был февраль ахырында булһа, 4 мартта, мәҫәлән, ана шундай иҫкәртеү рейды ваҡытында  3 меңдән ашыу юл-хәрәкәт ҡағиҙәләрен боҙоу осрағы киҫәтелде. Тимәк, кемдәрҙеңдер ғүмерҙәре һаҡлап ҡалынды, тигән һүҙ. Ғибрәт өсөн бынан да алдағыраҡ тағы бер рейд мәғлүмәттәрен килтерәм: аҙнаның һуңғы бер көнөндә генә 4 125 юл-хәрәкәт ҡағиҙәләрен боҙоу осрағы асыҡланды. Шуларҙың 143-ө – тимер юл аша үтеү, 386-һы пассажирҙар ташыу (шуның 99-ы- балалар ташыуға ҡағыла), 381-е хәүефһеҙлек ҡайышын эләктермәү, 541-е машинаның дәүләт номерына бәйле ҡағиҙә боҙоуҙарҙы тәшкил итә. Шул уҡ көндө эскән килеш машина йөрөтөүсе 107 кеше асыҡланды. Шуларҙың 7-һе ошо сәбәп менән икенсе тапҡыр килеп эләкте. Улар мотлаҡ енәйәт яуаплылығына тарттырыласаҡ. Беҙҙең хеҙмәт бына шундай законлы юлдар менән “аҡылға ултыртырға” тырыша юл ҡағиҙәләрен боҙоусыларҙы. Тағы бер ҡабатлайым: машина йөрөтөүсе яҡындарығыҙ, туғандарығыҙҙың кәйефен йышыраҡ белешеп, уларға  юлда һаҡ, иғтибарлы булырға саҡырып тороғоҙ. Иң мөһиме, гел иҫтәренә төшөрөгөҙ, бәлки, файҙаһы тейер…

Мәхмүт ИБРАҺИМОВ, йәйәүле: Шаяртыу ҡатыш әйткәндә, ысын мәғәнәһендә “йәйәүле Мәхмүт” булам инде. Машинам юҡтан түгел, бар, ләкин улыма бирҙем. Принципҡа барып, тип әйтәйемме – рулгә ҡабат ултырмаҫҡа булдым. Урамдағы ҡайнап торған хәрәкәт, ығы-зығынан нервылар ҡаҡшаны. Элек водителдәр нисек иғтибарлы, бер-береһенә кеселекле, ярҙамсыл ине! Ә хәҙер өҙгөсләп ташлауҙары ла ихтимал. Юл-хәрәкәт ҡағиҙәһен боҙған ҡайһы берәүҙәрҙе, ана шулай һеҙ әйткәнсә, аҡылға ултыртайым, тип  зәғифләнеп ҡала яҙҙым. Үҙегеҙ күреп тораһығыҙ, тәртип боҙоусы “крутой”ҙарға берәй һүҙ әйтеп йә ҡаршылашып ҡара – ниңә тыуғаныңа үкенерһең. Телевидениенан, интернет яҙмаларынан аҙ күрһәтәләрме ни: пистолетын йә суҡмарын тотоп килеп сығалар ҙа һуғыша ла башлайҙар бит. Йә машинаны онтайҙар. Бар, эҙләп ҡара шунан ғәҙеллекте. Бөтәһен дә һатып алып өйрәнгәндәр, уларға закон юҡ. Закон фәҡәт ябай, тыңлаусан кешеләр үтәһен  өсөн генә. Әйткәндәй, кисә генә подъезд алдында берәүҙе шулай аҡылға ултырталар ине әле. Ҡағиҙә боҙғанды түгел шул, ә  шуларға ауыҙ асып һүҙ әйткән ЖЭУ эшсеһенә ташланды  машинаның хужаһы бисәһе менән бергәләшеп. Мин тәҙрәнән ҡарап торам, тауыштары 7-се ҡатҡа ишетелә хатта.  Коммуналь хужалыҡ эшсеһе, меҫкен, сүп-сар контейнерын  сүп тейәгес махсус  машина юлына сығара алмай аҙаплана ине. Әмәлгә ҡалғандай, юлды ҡаплап торған еңел машина хужалары килеп сыҡҡас, башланды ла инде ҙур ғауға. Бында, әлбиттә, коммуналь-хужалыҡ идаралығына төшә төп ғәйеп: ниңә улар эшселәренә тейешле шарттар тыуҙырмай? “Был урынға машина ҡуйырға ярамай” тигән берәй махсус билдә урынлаштырып ҡуйһалар, законға таянып яҡлар ине үҙен әлеге эшселәре лә. Бындай билдә мотлаҡ кәрәк подъезд алдарына, сөнки хәҙер подъезд ишеге янына “Тиҙ ярҙам” машинаһы ла, башҡа төр йөк машиналары ла яҡын килә алмай. Әгәр, ундай хәл була күрмәһен, янғын сыға ҡалһа, ошо юлды ҡаплап торған шәхси машиналар арҡаһында иҫәпле генә ҡиммәтле ваҡыт юғалтыласаҡ бит! Әйткәндәй, яңыраҡ “Тиҙ ярҙам” машинаһына юл бирмәгән оятһыҙ ҡатын арҡаһында кеше  үлде бит хатта. Шунан һуң ҡыҙыулыҡ менәндер инде, юл бирмәгән машиналарҙы төкөтөп китергә кәрәк, тип шаулаштылар ҙа шымып ҡалдылар. Әлбиттә, был да ике яҡлы “таяҡ” буласаҡ бит: “Тиҙ ярҙам” машинаһының үҙе лә зыян күрәсәк, юғиһә. Шуға был шәп идеянан баш тартырға тура килде лә уларға. Белмәйем, бөгөн фәҡәт үҙен генә ҡайғыртып өйрәнгән оятһыҙ әҙәмдәрҙе барыбер аҡылға ултыртыу мөмкин түгелдер. Улар менән закон һаҡсылары, ЮХХДИ  хеҙмәте эшләргә тейеш, тик уларҙың оло юлдарҙа аҡса ҡайырып тороуҙан башҡа хәсрәттәре юҡ.

Хәлим ӘЙҮПОВ, эшҡыуар: Бөгөн кешелә шәхси транспорт саралары бик күбәйҙе, әйтергә лә түгел. Был, әлбиттә, машина эйәләренең үҙҙәре өсөн дә, башҡаларға ла ныҡ ҡына уңайһыҙлыҡтар тыуҙыра. Үҙегеҙ күрәһегеҙ, ҡаланың торлаҡ йорттары ғына түгел, хатта ойошма, предприятиелар биналарының биләмәләрендә лә иркенлек тигән нәмә юҡ. Торлаҡ хәҙер, ғөмүмән, урын йәһәтенән санитар нормаларҙы  боҙоп, бер-береһенә бик яҡын, тығыҙлап төҙөлә. Ҡайһы бер йорт алдарында машина ҡуйыу түгел, әсәләргә балаһы менән йөрөргә лә урын юҡ. Шул һүрәттә лә машинаһын юлға булһа ла ҡуйып китергә мәжбүр водитель. Әйткәндәй, тейешле урынға ҡуйылмаған машиналарҙы штраф туҡталҡаларына алып китеү тарифтары ошо йылдың 1 мартынан тағы ла арттырылды. Еңел машиналарҙы “ҡулға алған” өсөн хәҙер 2135 һум да 77 тинеңде сығарып һалырға кәрәк буласаҡ. Бәлки, ошо сара аҡылға ултыртыр ҡағиҙә боҙоусыларҙы? Машинаны туҡталҡала тотоу  сәғәтенә 653 һум 56 тингә төшәсәк. Мотоцикл һәм мопед хужалары өсөн был шуға ярашлы 1067 һум да 88 тин, ә сәғәтенә – 27 һум 78 тин. Ауырлығы 3,5 тоннаға тиклемге В һәм Д категория  автомобилдәре өсөн – 4271 һум 54 тин һәм сәғәтенә 107 һум, ә шунан да ауырыраҡ Д,С һәм Ғ категориялар  өсөн 8543 һум  һәм сәғәтенә 214 һум түләтеләсәк. Бына ошондай аныҡ саралар ҡулланыу менән генә кешене тәртипкә ултыртырға мөмкиндер, сөнки әҙәп, оят тигән нәмәне белмәгәндәрҙе  аҡсалата яза сараһы бик тиҙ айнытасаҡ, тигән уйҙамын. Яңыраҡ Мәскәүҙә юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге мәсьәләләре буйынса Дәүләт Советы ултырышы булып үткәйне. Ил Президенты В.Путин шунда законды һанлаусы тәртип булдырыу мәсьәләһен күтәрҙе. Юл-хәрәкәт осраҡтарында йышыраҡ водителдәр ғәйепле, тине шулай ҙа Президент. “Тап агрессия һәм юл хәрәкәтенең башҡа ҡатнашсыларына ихтирамдың булмауы ауыр аварияларға килтерә лә инде,”-тип белдерҙе ул. Бик дөрөҫ!

Фәүзиә МӨХӘМӘТШИНА яҙып алды.

 

Опубликовано в Әйт, тиһәгеҙ... | Оставить комментарий

Байрам уңайынан йөрәк һүҙегеҙҙе белдерегеҙ әле: тормошоғоҙҙағы айырыуса йылы һүҙгә лайыҡ ҡатын-ҡыҙ кем?

Мөхтәр  МОНАСИПОВ, Баймаҡ районы Ярат ауылының “Атайсал” ҡоро етәксеһе: Мин бөгөн айырып ҡына бер кемде лә атамай, бөтөн ҡатын-ҡыҙҙарыбыҙға өндәшергә булдым, сөнки йылы һүҙгә, айырым иғтибарға бары тик улар лайыҡ, тип уйлайым. Көн яҡтыһы – ҡояш, төн гүзәллеге йондоҙ булған кеүек, йәшәүҙең дә йәме, нуры – ҡатын-ҡыҙҙарыбыҙҙа. Мин һеҙҙең  атыр таңдарға ҡыуанып, Аллаһыбыҙға рәхмәтле булып, гел йылмайып йәшәүегеҙҙе  теләйем. Бөгөнгө көндә йылмайыуға, бәлки, сәбәптәр ҙә аҙыраҡтыр, тик шулай ҙа сәбәптәр эҙләп тормағыҙ, ә һеҙҙең йылмайыуҙан тыуыр ҡыуаныстар,  бәрәкәт һәм именлек хаҡында уйлағыҙ ҙа, йылмайығыҙ – бары шул ғына, хатта ки был һеҙҙең өсөн еңел бирелмәгән хәлдә лә. Сөнки был донъяның хис-тойғо көйләнеше, эске бер тәртибе барыбер ҙә һеҙҙең кәйефкә, күңел торошоғоҙға бәйләнгән. Һеҙҙең йөҙ балҡыһа, йонсоу көн дә асыла, эштәребеҙ ҙә яйлана, күңелдәребеҙ ҙә күтәрелә. Дәүерҙәр ниндәйгә генә төрләнеп тормаһын, ҡатын-ҡыҙ барыбер үҙенең төп асылына, тәғәйенләнешенә тоғро ҡалып, ғаилә ҡояшы, донъя йәме булып йәшәүен дауам итһен ине. Байрам көндәрендә гүзәлдәрҙән-гүзәлдәребеҙгә еткерер теләгем бына шул ине.

Әхмәр ҒҮМӘР-ҮТӘБАЙ, шағир, яҙыусы, журналист: Ул ҡатын-ҡыҙ, әлбиттә, минең әсәйем Мәрйәм Хәйбулла ҡыҙы. Күптән инде баҡыйлыҡҡа күсһә лә, ул әле лә минең яҙмышымдағы мөһим ваҡиғаларҙа ҡатнаша һымаҡ. Әсәйем беҙҙе, ун бер баланы яралтып, бәпләп кенә үҫтерҙе, уҡытып, әҙәм итеп, оло донъяға аяҡ баҫтырҙы. Уның имза ҡуйырлыҡтан артыҡ белеме лә булманы, әммә үтә аҡыллы, аңлы, йәшәйешкә фәлсәфәүи ҡарашлы булды. Бөгөнгө ҡараштан, ун бер баланы көтөү – ул башҡа һыймаҫлыҡ хәл кеүек. Хәтеремдә, беҙ хатта бер мәл иртәнсәк мәктәпкә һигеҙ бала сығып китә инек. Иң өлкән апайым унынсыла, бәләкәйебеҙ беренселә уҡыған йыл. Дүртәүебеҙ ауыл мәктәбенә, дүрт олорағы күрше ауылға юллана. Ул ваҡытта электр уты юҡ, аш төрлөлөгө лә самалы. Әсәйебеҙ таң һыҙылмаҫ элек тороп, өйҙө йылыта, бер ҡаҙан картуф бешерә лә, яйлап ҡына бер-бер артлы балаларын уята башлай. Алыҫҡараҡ атлаусыларҙы алдараҡ, бәләкәйерәктәрҙе ятҡыра биреп торғоҙа. Дәрестән ҡайтыуға иртәнсәкке картуф һары майҙа ҡыҙҙырылған була, кискә иһә ауыл ғәҙәтенсә – аш. Бына ошо ғәмәлдәрҙе ул ғүмер буйына туҡтауһыҙ ҡабатланы һәм ошо күренештәр минең күңелемә ҡәҙерле бер картина булып һеңеп ҡалған. Балалар күп булып, ауыл ябайлығында ғына көн итһәк тә, әсәйем шундай донъясыл булғандыр, күрәһең, тип уйлайым. Ул аҙыҡ-түлеккә, көнкүреш кәрәк-яраҡтарына үтә лә һаҡсыл булды. Ауылдаштарыбыҙ нимәлер кәрәк булғанда “Мәрйәмдә була торған” тип уға килде. Атайыбыҙ ҙа һәр ваҡыт уның ризалығын, фатихаһын алып ҡына эшләп өйрәнгәйне, шуныһыҙ эше килеп сыҡмай ҙа ҡуя торғайны. Сөнки әсәйебеҙ ни ғиллә менәндер барыһын да күҙаллай, тоҫмаллай белде. Был уның тәбиғи һиҙгерлегенән, йәшәйеште, кешеләрҙе шул ҡәҙәр яҡшы төшөнөүенән булғандыр инде. Уның ошо алдағыһын уйлап, һәр нәмәне үҙенең контроле аҫтында тотоп, ҡайғыртып, ҡурсалап йәшәй белеүе шул ҡәҙәрем булғандыр, тием, хатта үҙе баҡыйлыҡҡа күскәндә лә атайым янында үҙ урынын биләр кешене үҙе һайлап китте. Был уның атайымды һәм балаларының ойошоп йәшәүен хәстәрләүе ине һаман. Үҙенең ҡырҡы булаһы көндө атайыма никахланырға әйтте. Йәғни, аңлауыбыҙса, кешенең йәне ҡырҡы тулған көндө бөтөн был донъялыҡ иҫтәлектәренән азат булып осоп китә. Һәм әсәйебеҙ бына ошоларҙы белеп, күреп, тынысланып китергә уйлағандыр ҙа, тимен. Бына шундай булды ул минең әсәйем һәм әле янымда булмаһа ла, мин уның барлығын, мине ҡурсалап, аяп тороуын тойоп йәшәйем. Ул минең йөрәгем түрендә. Байрам уңайынан һәр ҡатын-ҡыҙға бына шундай әсәй булыу бәхетенә өлгәшергә һәм балалары өсөн алыштырғыһыҙ изге зат булып йәшәй белеү аҡылын теләйем. Ә балалар әсәйҙәрен ҡәҙерләһен һәм һаҡлаһын.

Рәүеф БИКТАШЕВ, педагогика ветераны, Сибай ҡалаһы: Иң матур, яҡты, күңелгә яҡын байрам бит ул Ҡатын-ҡыҙҙар көнө. Шул уңайҙан файҙаланып ҡалыу мөмкинлегенә бик шатмын, рәхмәт “Киске Өфө”гә!  Үҙемде ғүмер буйы сәскәләр гөлләмәһе араһында хис итеп йәшәйем, шөкөр. Шуның менән дә бик бәхетлемен: ҡатыным, күҙ нурҙарым кеүек күргән өс ҡыҙым, ейәнсәрҙәрем минең өсөн иң ҡәҙерле кешеләрем һәм йөрәк түремдән сыҡҡан һүҙҙәремә лә фәҡәт улар лайыҡ. Тормош юлдашым – мәғариф отличнигы Әминә Әхмәтвәли ҡыҙы менән  ярты быуаттан ашыу татыу ғүмер итәбеҙ. Ғаиләбеҙ ныҡлығына тормош маҡсаттарыбыҙҙың уртаҡлығы булышлыҡ иткәндер, тием: икебеҙ ҙә оҙаҡ йылдар балалар уҡыттыҡ. Уҡыусыларыбыҙ араһында кемдәр генә юҡ хәҙер! Онотмайҙар, күрешеп, хәл белешеп китәләр, шылтыраталар.  Үҙ балаларыбыҙ ҙа лайыҡлы кешеләр, ихтирамға лайыҡ һөнәр эйәләре булып үҫтеләр. Ҡатыным  ижадҡа мөкиббән кеше, уны һәүәҫкәр композитор булараҡ та беләләр.  Уның йырҙарын Миңзәлә Түләбаева бик матур итеп башҡара. Байрам уңайынан, тигәс, ҡыҙҙарымды ла телгә алып үтәйем. Өлкән ҡыҙым Зөмәрә – тәжрибәле юрист, Өфөлә оҙаҡ йылдар нотариус  булып эшләй. Уларҙың ҡыҙы – ейәнсәребеҙ Гүзәл шулай уҡ атаһы менән әсәһе кеүек, юрист һөнәрен һайланы, әле Ҡаҙан юридик академияһы аспиранты, БДУ-ла уҡыта, юридик фәндәр кандидаты. Уртансы ҡыҙым Миңзәлә БР Адвокаттар коллегияһының Сибай филиалы етәксеһе. Тәүге һөнәре буйынса медицина хеҙмәткәре ине, шулай ҙа, ике балаһы булыуға ла ҡарамаҫтан, тырышып, апаһы менән еҙнәһенә эйәреп, юридик факультетты тамамланы. Ике ҡыҙы – ейәнсәрҙәрем Әлиә менән Зөлфиә шулай уҡ юристар. Ә бына кесе ҡыҙым Мәрйәм минең һөнәрҙе үҙ итте: университет бөтөрөп, хәҙер күп йылдар Сибай педколледжында математиканан уҡыта. Ҡыҙы – ейәнсәрем Ленара әле 6-сы класта уҡый. Ошо көндәрҙә ейәнем Денис менән киленебеҙ беҙгә бүләсәр бүләк итте, Камилә тип исем ҡуштылар. Бик шатландыҡ. Ҡыҙ бала тыуһа, ергә именлек килер, тигән боронғолар, шулай була күрһен. Йәнәшәмдәге ошо матурҙарымды, уңғандарымды яҙ байрамы менән ихлас ҡотлайым. Һеҙҙең эскерһеҙ һөйөү тойғоларығыҙға төрөнөп,  даими хәстәрлектәрегеҙҙе  тойоп йәшәйем – минең өсөн шунан да ҙурыраҡ бәхет юҡ, рәхмәт һеҙгә, ҡәҙерлеләрем!  Үҙегеҙгә лә бәхетле ғүмер кисереп,  был донъяның ҡәҙер-хөрмәттәрен күреп, оҙон-оҙаҡ йәшәргә насип итһен, тип теләйем.

Фәүзиә  МӨХӘМӘТШИНА яҙып алды.

 

Опубликовано в Әйт, тиһәгеҙ... | Оставить комментарий

Үҙ телеңдә һөйләшергә һиңә нимә ҡамасаулай?

Марат ДӘҮЛӘТБАЕВ, Өфөләге “Мега” сауҙа үҙәге менеджеры: Эш урынындағы мөхит һәм вазифам ҡамасаулай, шулай әйтергә яраһа. Ҡала шарттарында барыбер үҙ телеңдә генә аралашыу мөмкинлеге сикләнгән, сөнки эш урынында – теләйһеңме, юҡмы – көнө буйы рус телендә аралашырға тура килә. Уның ҡарауы, өйгә ҡайтҡас,  шулай уҡ дуҫтарым-таныштарым менән иркенләп башҡортса һөйләшәм. Эштә – фәҡәт русса, тиһәм дә, бер аҙ төҙәтмә индерергә тура килер: беҙҙең һатып алыусылар араһында ла төрлө кеше осрап тора. Миңә ҡайһы саҡ өлкән йәштәгеләрҙең күп уйлап тормай йә башҡортса, йә татарса өндәшеүе бик оҡшай (шулай булмай: кем икәнлегем йөҙөмә яҙылған да!) Өлкәндәргә генә хас ябайлыҡ менән улар теге йәки был тауарҙың үҙенсәлектәрен аңлатып биреүҙе йә ниндәйҙер башҡа берәй кәңәш һорайҙар. Бына шул саҡ мин улар менән рәхәтләнеп үҙ телемдә – башҡортса һөйләшеп китәм, бөтәһен дә аңлатып, тасуирлап бирәм. Был беҙҙең секция мөдире Галина Алексеевнаға ла оҡшай: “беҙҙең филолог”тип йөрөтә ул мине. Һатып алыусылар менән ана шулай эшләргә, уларҙы йәлеп итә белергә кәрәк, тип  өлгө итеп тә ҡуя хатта. Йә булмаһа, коллективта бергә эшләгәндәр араһында бер-ике башҡорт һәм татар милләтенән дә хеҙмәткәрҙәр бар, улар менән дә үҙебеҙсә аралашабыҙ. Хәтерләһәгеҙ, элегерәк был мөмкин түгел ине. Йыйылыштарҙа, мәҫәлән, 50-ләп  кеше ҡатнашып, шуның береһе генә сит милләттән булһа ла сығыштар вата-емерә  русса  һөйләнә ине. Һәр хәлдә, бер кем дә беҙгә аралашыуҙы тыймаһа ла, башҡа милләт кешеләре араһында үҙ телеңдә һөйләшеү насар тон һаналды. Хәҙер ундай ҡараш юҡ, бәхеткә күрә. Беҙ үҙебеҙҙе иркенерәк тойғандайбыҙ. Был йәһәттән беҙгә, ахыры, Кавказ төбәктәренән килгән мигранттар өлгө күрһәтә. Әйткәндәй, улар ҙа бар беҙҙең арала. Бер кемдән уңайһыҙланып тормай, ҡулдарын болғай-болғай, ҡысҡырып үҙ телдәрендә һөйләшеүҙәрен беләләр. Уларҙы һеҙ Өфө урамдарында, транспортта, баҙарҙарҙа үҙегеҙ ҙә күрәһегеҙ – бер ниндәй оялыу, әҙәп һаҡлау тигән нәмә юҡ уларҙа. Ә беҙгә үҙ илебеҙҙә үҙ телебеҙҙә аралашыуҙан ниңә уңайһыҙланырға һуң? Халыҡ шағиры әйтмешләй, “бер телдән дә телем кәм түгел!”

Айһылыу МОСТАФИНА, М. Аҡмулла исемендәге БДПУ студенты: Бер кем дә ҡамасауламай, ләкин ҡалала беҙ шундай мөхиттә йәшәргә мәжбүрбеҙ: гел үҙ телеңдә генә аралашыу мөмкин түгел, үкенескә. Мәҫәлән,  мин физика-математика факультетында уҡыйым, беҙҙең курста башҡорттар юҡ, тип әйтерлек, ике ҡыҙ менән бер егетте генә беләм. Ҡалғандары төрлө милләттән: рустар, руслашҡан татарҙар, сыуаш, мариҙар һ.б. Шуға күрә лә, нимә ҡамасаулай, тигән һорауға “Ҡала мөхите”, тип яуаплар инем. Икенсе бер мәсьәлә лә бар: йыш ҡына үҙебеҙ ҙә үҙебеҙгә ҡамасаулайбыҙ. Йәғни дуҫтар менән осрашҡанда, урамда, транспортта, хатта йыш ҡына өйҙә лә, күнегелгәнсә, русса һөйләшә башлауыңды һиҙмәй ҙә ҡалаһың. Күрәһең, шулай еңелерәк, тип уйлайбыҙ. Был  айырыуса  мәктәптә уҡыған йылдарҙан тороп ҡалған ғәҙәттер. Башҡорт мәктәбендә уҡыһаҡ та, унда үҙ телебеҙҙә аралашыу ҡәтғи  ҡуйылманы, класыбыҙ ғына түгел, бөтөн мәктәп русса һөйләшә, ә башҡортсаға мәктәп директоры йә башҡорт теле уҡытыусыһы менән аралашҡанда ғына күсеп китә инек, унда ла ыҡ-мыҡ итеп… Ә хәҙер миндә үҙ телемдә аралашыу теләге, эске бер ихтыяж барлыҡҡа килде, быға бик шатмын һәм мөмкин тиклем башҡортса күберәк  һөйләшергә тырышам.  Өйҙә, милләттәш дуҫтарым, туғандарым, таныштарым менән, шулай уҡ интернетта ла хатта үҙ телемдә аралашыуға өҫтөнлөк бирә башланым. Шулай ҙа әлегә ҡыйынлыҡтар бар, сөнки барыбер телмәргә русса йә сит телдән һүҙҙәр ҡыҫтырып ебәрергә тура килә. Юғиһә, шул һүҙҙәрҙең башҡортса тәржемәһен уйлап, оҙаҡ һуҙылып тороп булмай бит кеше менән һөйләшкәндә. Балалар баҡсаһына башҡорт төркөмөнә йөрөгәндә һәм өйҙә элек туған телемдә апаруҡ яҡшы һөйләшә торғайным, проблемалар тап ана шул мәктәп йылдарында башланды ла инде. Мин бында башҡорт теле уҡытыусыһын ғәйепләргә йыйынмайым. Күрәһең, Башҡортостан мәктәптәрендә тотош туған тел уҡытыу системаһында үҙгәрештәр кәрәк. Килеш төрҙәрен, һүҙ төркөмдәрен ятлатып түгел, ә телмәр үҫтереүгә йүнәлтелһен ине дәрестәр. Йәнле аралашыу, уйын формалары, диалогтар ҡороп  төҙөлгән дәрестәрҙең файҙаһы күберәк буласаҡ, минеңсә.

Йәмил АҠБУЛАТОВ, пенсионер, Ҡырмыҫҡалы районы Шәрипҡол ауылы: Беҙ, ауыл халҡы, был йәһәттән бик бәхетлебеҙ икән: үҙ телебеҙҙә һөйләшеүгә беҙгә бер кем, бер нәмә лә ҡамасауламай. Тик әллә ниҙә бер йомош-юл менән район үҙәгенә йә берәй ҡалаға юл төшкәндә генә русса  көсөргәнергә тура килә – шуныһы. Тик аптырап ҡалмайбыҙ былай, хәлдән сыға беләбеҙ: уҡыу бер аҙ эләккән быуын да  әле беҙ. Тик бына үҙәк район, республика клиник больницаларында ҡыйынғараҡ тура килә. Бер заман медиктарға башҡорт телен өйрәтә лә башлағайнылар һымаҡ хәтерләйем, хәҙер ундай нәмә һиҙелмәй. Һәр хәлдә, табиптар үҙҙәре йәшәгән, эшләгән төбәктәге телдәрҙе икмәк-тоҙлоҡ ҡына  булһа ла белергә тейештер, тигән фекерҙәмен. Ауылда башҡортса һөйләшәбеҙ, тинем дә ул, был шулай ҙа күбеһенсә өлкән быуын вәкилдәренә ҡағыла. Ә бына йәштәр, балаларҙың йыш ҡына русса аралашҡанын ишетеп, аптырап китәм.  Баш ҡалаға яҡын булыуыбыҙ ҙа сағыла бында, сөнки ял көндәре етһә, Өфөлә, Стәрлетамаҡта уҡып, эшләп йөрөүсе йәштәр ҡайтып тула. Ауылдағы телмәр мөхитен ана шулар боҙа ла инде. Ауыл балалары иһә, уларҙан күрмәксе, үҙ телен һанламай башлай, хатта руссалап һүгенгәндәрен дә ишеткеләйем. Бындай хәлгә юл ҡуйырға ярамай. Мин был хаҡта мәктәптә булып торған осрашыуҙарҙа һәр саҡ әйтә киләм. Үҙ телеңә етәме һуң инде! Балалыҡ, йәшлектәренә барып әле бик аңламаһалар ҙа, үҫә килә, айырыуса өлкәнәйә килә кешене барыбер тыуған еренә, туған теленә тарта, йәғни асылына ҡайта бит ул.

Фәүзиә МӨХӘМӘТШИНА яҙып алды.

 

Опубликовано в Әйт, тиһәгеҙ... | Оставить комментарий